Mùa Tết đỏ lửa ở làng nghề bánh tráng Thuận Hưng

Bánh tráng kể câu chuyện làng, xóm

Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, thuộc phường Thuận Hưng, Thành phố Cần Thơ, nằm cách trung tâm thành phố khoảng 1 giờ di chuyển. Con đường dẫn vào làng như ngắn lại bởi mùi thơm của bột gạo, bánh tráng dừa lan tỏa khắp nơi khiến ai cũng muốn thưởng thức.

Những ngày giáp Tết, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng rộn ràng, tất bật hơn hẳn. Từ tờ mờ sáng đến chiều muộn, các lò bánh đều đỏ lửa, tất bật chạy đua với thời gian để kịp giao hàng. 4 giờ sáng, nhiều lò bánh tráng ở khu vực Tân Phú đã bắt đầu một ngày làm việc mới. Bột xay xong sánh mịn, sẵn sàng cho những mẻ bánh đầu tiên. Những hộ chưa có điều kiện đầu tư máy tráng bánh, người thợ vẫn đứng bên nồi nước sôi nghi ngút khói, đôi tay thoăn thoắt múc bột, tráng đều trên mặt khuôn. Chỉ sau vài chục giây, tấm bánh mỏng tang đã thành hình, được nhanh tay gỡ ra, đặt lên vỉ tre, chờ mang đi phơi nắng.

Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người làm. Bột phải vừa độ dai, vừa độ lỏng; lửa phải đều; tay tráng phải nhanh nhưng chắc. Chỉ cần chệch một nhịp, bánh có thể bị rách, bị dày mỏng không đều, hoặc không đạt độ ngon mong muốn. Bánh tráng Thuận Hưng mang hương vị rất riêng, không giống như ở nơi khác. Ở đây có bánh mặn, bánh lạt, bánh nem và bánh dừa. Mỗi loại có nhiều kích cỡ khác nhau.

Ngoài sân, hàng trăm vỉ bánh được xếp ngay ngắn, phơi mình dưới nắng. Ánh nắng miền Tây mùa này không quá gắt, vừa đủ để bánh khô đều, giữ được độ dẻo, độ thơm.

“Linh hồn” của bánh tráng

Chăm chú canh nồi đường Thốt Nốt, chị Văn Thị Thơ, chủ cơ sở bánh tráng gia truyền (Út Thơ) quậy đều nồi đường, hơi nước bốc lên quyện với mùi ngọt thanh của đường, mùi béo của dừa nạo tạo thành thứ hương thơm đặc trưng.

Chị Thơ cho biết, khâu làm bột được xem là “linh hồn” của bánh tráng. Gạo phải được chọn kỹ, thường là gạo cũ vừa đủ, không quá mới cũng không quá khô. Gạo được xay nhuyễn, pha trộn với nước cốt dừa và đường Thốt Nốt theo tỷ lệ gia truyền. “Bột mà không ngon thì bánh không thể ngon. Bột phải dai, dẻo thì tráng ra bánh mới đẹp, không bị rách”, chị Thơ cho hay.

Gia đình chị Thơ đã ba đời gắn bó với nghề bánh tráng. Với chị, nghề không chỉ là sinh kế mà đã trở thành một phần máu thịt, được truyền nối trong gia đình. Từ bà ngoại chồng, đến mẹ chồng, rồi nay là chị, đều để lại trong từng mẻ bột, trong từng chiếc bánh một nếp làm nghề riêng không lẫn vào đâu được.

Những ngày giáp Tết, khi nhu cầu thị trường tăng mạnh, cơ sở của chị Thơ vẫn không chọn cách làm dàn trải. Gia đình chỉ tập trung vào hai sản phẩm chủ lực là bánh tráng dừa và bánh tráng ngọt - những loại bánh truyền thống đã làm nên tên tuổi của làng nghề và được người tiêu dùng ưa chuộng nhất. “Làm nhiều loại quá thì không kịp thời gian, nên mình chọn hai loại làm cho thật chất lượng”, chị Thơ chia sẻ.

Vào cao điểm, sản lượng tại cơ sở Út Thơ tăng gấp 3 - 4 lần ngày thường. Vợ chồng chị làm không xuể, phải thuê thêm 3 - 4 nhân công. Chị tính toán, bánh tráng ngọt mỗi ngày làm được khoảng 6 “thiên” (6.000 bánh), bánh dừa thì khoảng 2 “thiên”. Sau khi trừ chi phí nhân công, nguyên liệu, mỗi ngày chị thu lời khoảng 1 triệu đồng.

Giữ lửa nghề di sản

Dù trân trọng giá trị truyền thống, chị Thơ cũng thừa nhận rằng máy móc đã giúp làng nghề thay đổi diện mạo. Có máy hỗ trợ, năng suất tăng vọt, bánh ra đều tăm tắp, mỏng và đẹp hơn. Nhưng máy móc chỉ là công cụ. Chị Thơ vẫn giữ cách pha bột truyền thống và đặc biệt là cách phơi bánh trên vỉ tre để bánh có mùi thơm của nắng.

Điều khiến chị Thơ và những bậc cao niên trong làng trăn trở nhất chính là sự đứt gãy thế hệ. Hai đứa con của chị Thơ hiện vẫn đang đi học, những lúc rảnh mới phụ giúp mẹ. Chị bảo, chị không ép con theo nghề vì nghề quá vất vả, thu nhập lại bấp bênh so với làm công ty. “Nếu sau này không còn ai tráng bánh bằng tay, liệu hương vị này có còn vẹn nguyên?” - câu hỏi của chị Thơ rơi thỏm vào không gian, giữa tiếng máy tráng bánh xập xình từ lò bên cạnh.

Gắn bó với nghề hơn 20 năm, ông Biện Văn Còn (50 tuổi), lao động làm công tại một lò bánh tráng cho biết, người làm nghề phải làm liên tục từ sáng sớm đến chiều muộn để kịp giao hàng. Làm việc gần như không có ngày nghỉ trong suốt cao điểm sản xuất dịp Tết.

Anh Trần Thanh Tâm (37 tuổi), ngụ khu vực Tân Phú cho biết, gia đình anh đã ba đời gắn bó với nghề. Trước đây, hầu hết các công đoạn đều tráng thủ công, năng suất thấp và rất vất vả. Vài năm trở lại đây, nhiều hộ bắt đầu đầu tư máy tráng bánh, giúp sản lượng tăng lên, bánh đều và đẹp hơn. Gia đình anh Tâm đầu tư máy tráng bánh được gần 3 năm, với chi phí mỗi máy hơn 100 triệu đồng, chưa kể các thiết bị phụ trợ. Hiện cơ sở của anh duy trì khoảng 6 lao động, làm việc gần như quanh năm; riêng dịp Tết phải tăng công suất để đáp ứng đơn hàng.

Giữa những đổi thay nhanh chóng của đời sống hiện đại, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng đang đứng trước bài toán là làm sao vừa giữ được “lửa nghề”, vừa thích ứng để tồn tại và phát triển.

Hiện nay, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng chỉ còn khoảng 58 hộ sản xuất thường xuyên. Vào cao điểm cận Tết, con số này tăng lên gần 200 hộ, nhưng vẫn chỉ bằng một phần so với vài chục năm trước. Số hộ làm nghề giảm dần theo từng năm khi những nghệ nhân lớn tuổi mất đi, còn người trẻ thì rời làng đi tìm sinh kế mới.

Những năm gần đây, làng nghề đã có tín hiệu tích cực khi một số sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Năm 2023, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm tự hào, nhưng cũng đặt lên vai người dân và chính quyền địa phương một trách nhiệm lớn lao. Ông Lê Đức Toàn, Bí thư Phường Thuận Hưng cho biết, chính quyền sẽ tạo điều kiện để các hộ tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, đầu tư trang thiết bị, cải tiến quy trình sản xuất, đồng hành với người dân làng nghề trong khâu tiêu thụ sản phẩm, quảng bá thương hiệu làng nghề, đồng thời phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề để nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm.

Hơn 2 thế kỷ trôi qua, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng vẫn bền bỉ đỏ lửa. Từng tấm bánh mỏng manh, mềm dẻo, thơm ngọt mang theo ký ức làng quê, sự cần mẫn của người thợ và niềm tự hào của một làng nghề di sản.

Phạm Hải/VOV.VN