Muốn doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt tăng trưởng phải trao quyền tự chủ thực chất

Thể chế là điểm nghẽn cần tháo gỡ để doanh nghiệp nhà nước bứt phá

Phát biểu tại tọa đàm “Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng”, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước thời gian qua chủ yếu tập trung vào việc thu hẹp số lượng doanh nghiệp và sắp xếp lại các ngành, lĩnh vực nhà nước cần nắm giữ. Tuy nhiên, khoảng cách giữa mục tiêu xây dựng doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nòng cốt, dẫn dắt nền kinh tế với kết quả thực tế vẫn còn khá lớn, mà nguyên nhân quan trọng nằm ở thể chế.

Các đại biểu tham dự Tọa đàm.

Theo ông, điều kiện tiên quyết là chủ sở hữu phải xác định rõ tầm nhìn, chiến lược và mục tiêu cụ thể đối với doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp cần được trao quyền tự chủ thực chất trong việc lựa chọn phương thức thực hiện, huy động nguồn lực, thu hút nhân sự và được hưởng thành quả từ kết quả hoạt động để tiếp tục tái đầu tư, phát triển.

"Muốn doanh nghiệp nhà nước thực sự tiên phong thì phải chấp nhận rủi ro. Muốn làm chủ khoa học, công nghệ thì phải đầu tư lớn cho tiếp thu, cải tiến và đổi mới sáng tạo. Đây đều là những lĩnh vực có mức độ rủi ro rất cao, đòi hỏi doanh nghiệp phải có nguồn lực đủ mạnh để theo đuổi trong dài hạn", TS Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh.

Theo ông, điều doanh nghiệp nhà nước cần nhất hiện nay không chỉ là thêm nguồn lực mà là một môi trường thể chế đủ thông thoáng để phát huy quyền tự chủ. Việc lựa chọn người đứng đầu rất quan trọng nhưng chưa phải yếu tố quyết định. Quan trọng hơn là phải lựa chọn đúng những doanh nghiệp có tiềm năng để tập trung đầu tư, đồng thời hoàn thiện trước các cơ chế về thể chế, chính sách và nguồn lực thay vì vừa làm vừa tháo gỡ.

Dẫn chứng từ Petrovietnam, Petrolimex và Viettel, TS Nguyễn Đình Cung cho rằng đây đều là những doanh nghiệp đã hình thành nền tảng quản trị tốt và có khả năng phát triển lên tầm cao hơn nếu được trao thêm quyền chủ động.

Ông cũng cho rằng quá trình thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước cần được cải cách theo hướng quyết nhanh, chốt gọn. Nếu một chủ trương đầu tư phải mất nhiều năm để xin ý kiến, sau đó tiếp tục điều chỉnh nhiều lần thì cơ hội thị trường đã trôi qua, làm giảm đáng kể sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh thị trường biến động nhanh.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, cho rằng muốn doanh nghiệp nhà nước mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực mới thì trước hết phải phân biệt rõ rủi ro thị trường với hành vi cố ý làm sai.

Theo ông, mặc dù Chính phủ đã có các quy định bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, song để thực thi hiệu quả cần xây dựng hệ thống đánh giá minh bạch dựa trên cả các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính, đánh giá theo danh mục đầu tư thay vì chỉ xem xét từng dự án riêng lẻ. Khi đó mới có thể xác định đâu là rủi ro khách quan của thị trường, đâu là vi phạm cần xử lý.

Minh họa cho quan điểm này, TS Nguyễn Tú Anh nhắc lại câu chuyện Pacific Airlines từng sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá nhiên liệu nhằm bảo vệ tài sản nhà nước. Tuy nhiên, khi thị trường diễn biến ngược với dự báo, những người thực hiện lại bị xử lý. Theo ông, những bài học như vậy khiến nhiều lãnh đạo doanh nghiệp sau này lựa chọn phương án "không làm gì cả" để bảo đảm an toàn cho bản thân, thay vì áp dụng các công cụ quản trị rủi ro phổ biến trên thế giới.

Ông cũng cho rằng bên cạnh khung pháp lý, yếu tố con người giữ vai trò quyết định. Thành công của Viettel đến từ đội ngũ lãnh đạo có bản lĩnh, dám làm, cùng văn hóa doanh nghiệp đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cá nhân.

(Ảnh AI minh họa)

Luật mới mở rộng quyền tự chủ, tạo dư địa cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

Ở góc độ cơ quan quản lý, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính, cho biết sau gần 40 năm đổi mới, số lượng doanh nghiệp có vốn nhà nước đã giảm từ khoảng 50.000 xuống còn khoảng 850 doanh nghiệp. Trong đó, khoảng 700 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ.

Riêng 18 tập đoàn, tổng công ty do Bộ Tài chính làm cơ quan đại diện chủ sở hữu hiện đang nắm giữ hơn 60% tổng vốn và tài sản của khu vực doanh nghiệp nhà nước. Đây là nền tảng để tiếp tục tập trung nguồn lực cho các doanh nghiệp giữ vai trò then chốt trong nền kinh tế.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, tinh thần xuyên suốt của Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp vừa được ban hành là phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng của chủ sở hữu, đồng thời mở rộng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp.

Khác với trước đây khi nhiều hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh phải xin ý kiến cơ quan đại diện chủ sở hữu, luật mới quy định cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ quyết định những vấn đề mang tính chiến lược như mục tiêu phát triển, kế hoạch tổng thể, bảo toàn và phát triển vốn hoặc các nhiệm vụ nhà nước giao. Các quyết định thuộc hoạt động sản xuất kinh doanh hằng ngày, lựa chọn dự án đầu tư, tổ chức bộ máy, sử dụng vốn và nhân sự sẽ được giao nhiều hơn cho doanh nghiệp.

Theo bà, đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý từ tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, giúp doanh nghiệp chủ động nắm bắt cơ hội thị trường, rút ngắn thời gian ra quyết định và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Không chỉ mở rộng quyền tự chủ, luật mới cũng có nhiều quy định khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Hiệu quả đầu tư sẽ được xem xét trên tổng thể danh mục đầu tư, trong khi các khoản đầu tư phục vụ nghiên cứu khoa học, công nghệ hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị được đánh giá theo cơ chế riêng. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp có thêm dư địa để triển khai các dự án dài hạn, chấp nhận những rủi ro hợp lý trong quá trình đổi mới mà không quá lo ngại về trách nhiệm khi kết quả chưa đạt như kỳ vọng.