Mỹ Sơn tìm hướng phát triển di sản trong một hệ sinh thái xanh

Nhìn Mỹ Sơn như một chỉnh thể di sản - sinh thái

Đây cũng là một trong những hoạt động góp phần hưởng ứng Ngày Du lịch Thế giới 27.9, nhằm tạo một diễn đàn học thuật và thực tiễn có ý nghĩa quan trọng: Nơi các luận cứ khoa học, kinh nghiệm quốc tế và tiếng nói của cộng đồng cùng hội tụ để góp phần định hình một mô hình phát triển bền vững cho Mỹ Sơn trong giai đoạn mới. Đồng thời khẳng định cam kết của thành phố Đà Nẵng đối với con đường du lịch xanh, du lịch có trách nhiệm và phát triển bền vững di sản văn hóa thế giới.

Quang cảnh tọa đàm

Tọa đàm tập trung trao đổi về hiện trạng tài nguyên rừng, hệ sinh thái và đa dạng sinh học; những khó khăn, thách thức trong công tác bảo tồn; đồng thời chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên, góp phần xây dựng thương hiệu “Mỹ Sơn xanh”.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn (BQL Mỹ Sơn) nhấn mạnh: Mỹ Sơn từ lâu được biết đến với quần thể đền tháp Chăm có lịch sử hình thành từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII. Tuy nhiên, giá trị của Mỹ Sơn không chỉ nằm ở hệ thống kiến trúc, điêu khắc hay những dấu tích của đời sống tín ngưỡng Chămpa, mà còn ở không gian tự nhiên đặc biệt bao quanh khu di sản.

Di tích và rừng núi tại đây không tồn tại tách biệt mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó cảnh quan thiên nhiên giữ vai trò quan trọng đối với sự tồn tại lâu dài của khu đền tháp.

Trải nghiệm Mỹ Sơn xanh

Cách tiếp cận này cũng là nền tảng của chủ đề tọa đàm “Mỹ Sơn xanh”, thay vì chỉ nhìn nhận Mỹ Sơn như một điểm tham quan di tích, tọa đàm đặt vấn đề nhận diện đầy đủ hơn giá trị của một không gian di sản - sinh thái, nơi văn hóa Chămpa, cảnh quan rừng, nguồn nước, thảm thực vật và đời sống cộng đồng cùng tồn tại, tương tác với nhau.

Đây cũng là yêu cầu ngày càng rõ nét trong bối cảnh du lịch đang chuyển dịch theo hướng xanh, có trách nhiệm và bền vững. Với một điểm đến đặc thù như Mỹ Sơn, tăng trưởng lượng khách đồng nghĩa với áp lực ngày càng lớn lên di tích và môi trường tự nhiên.

Theo BQL Mỹ Sơn, từ hơn 70 công trình kiến trúc ban đầu, đến năm 1975 khu di tích còn 32 công trình, trong đó khoảng 20 công trình tương đối nguyên vẹn. Những năm qua, nhiều chương trình hợp tác trong nước và quốc tế đã được triển khai để nghiên cứu, bảo tồn và trùng tu Mỹ Sơn; đáng chú ý là dự án hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Ấn Độ giai đoạn 2017-2022 tại các nhóm tháp A, H, K.

Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới năm 1999. Hiện khu di sản đón hơn 450.000 lượt khách mỗi năm, với mức tăng trưởng bình quân trên 10% mỗi năm trong những năm gần đây. Sự gia tăng lượng khách đặt ra yêu cầu phải kiểm soát tốt hơn tác động lên các công trình kiến trúc cũng như hệ sinh thái rừng đặc dụng bao quanh khu di sản.

Không chỉ “giữ” mà phải tạo điều kiện để di sản “sống”

Tọa đàm đặt ra một vấn đề đáng chú ý: Trong bối cảnh mới, bài toán của điểm đến di sản không đơn thuần là bảo vệ nguyên trạng mà còn phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục “sống” cùng cộng đồng, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội nhưng không đánh đổi những giá trị cần được bảo tồn.

Mỹ Sơn xanh

Tại Mỹ Sơn, bài toán này thể hiện qua nhiều lớp vấn đề: nền móng và kiến trúc gạch nhạy cảm trước tác động của con người và môi trường; hệ sinh thái rừng có nguy cơ suy giảm nếu không được quản lý phù hợp; trong khi sinh kế của cư dân quanh khu vực di sản vẫn cần được gắn chặt hơn với chuỗi giá trị du lịch.

Các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng cũng đã chia sẻ nhiều ý kiến tham luận, trao đổi tại tọa đàm để cùng tìm kiếm các giải pháp có tính liên ngành thay vì xử lý riêng lẻ từng vấn đề.

Năm nhóm nội dung được đặt ra gồm: Xây dựng mô hình kinh tế di sản và cơ chế, chính sách phát triển bền vững; bảo tồn đa dạng sinh học gắn với sinh kế; phát triển sản phẩm du lịch sinh thái dưới tán rừng và định hướng liên kết Sơn Trà - Mỹ Sơn; bảo tồn bản sắc văn hóa Chăm gắn với sự tham gia và hưởng lợi của cộng đồng; đánh giá thị trường và khả năng thương mại hóa các sản phẩm du lịch dưới tán rừng.

Du khách tham quan Mỹ Sơn

Điểm đáng chú ý là các nội dung này được đặt trong cùng một chuỗi phát triển: cơ chế chính sách - bảo tồn tự nhiên - sản phẩm du lịch - cộng đồng - thị trường. Theo định hướng của Ban Tổ chức, năm hợp phần không tồn tại riêng biệt mà cần bổ trợ cho nhau để hình thành mô hình phát triển phù hợp với đặc thù Mỹ Sơn.

Một trong những hướng được đặt ra tại tọa đàm là khai thác giá trị cảnh quan và hệ sinh thái rừng theo cách có kiểm soát để bổ sung cho sản phẩm tham quan khu đền tháp.

Du lịch dưới tán rừng, nếu được nghiên cứu với sức chứa phù hợp, tuyến trải nghiệm hợp lý và cơ chế kiểm soát tác động môi trường, có thể mở rộng không gian trải nghiệm của Mỹ Sơn mà không đặt toàn bộ áp lực lên vùng lõi kiến trúc.

Ở chiều rộng hơn, định hướng liên kết Sơn Trà - Mỹ Sơn cũng được đưa ra như một vấn đề để trao đổi. Cách tiếp cận này hướng tới kết nối các giá trị sinh thái và di sản, đa dạng hóa sản phẩm, kéo dài hành trình của du khách thay vì giới hạn trải nghiệm tại từng điểm đến riêng lẻ.

Song song với đó là bài toán thị trường. Một sản phẩm du lịch xanh chỉ có thể tồn tại lâu dài nếu vừa đáp ứng yêu cầu bảo tồn, vừa có khả năng tiếp cận thị trường, tạo doanh thu hợp lý và phân phối lợi ích tới cộng đồng.

Cộng đồng được xác định là một chủ thể quan trọng trong quá trình phát triển Mỹ Sơn với mục tiêu đặt ra là để cộng đồng vừa tham gia gìn giữ giá trị, vừa được hưởng lợi chính đáng từ hoạt động du lịch. Người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà còn có thể trực tiếp bảo tồn văn hóa Chăm, tri thức bản địa, nghề thủ công, ẩm thực và các giá trị văn hóa gắn với không gian di sản.

Tìm lời giải thực chất cho “Mỹ Sơn xanh”

Tọa đàm cũng tiếp nhận nhiều ý kiến của giới khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và cộng đồng về mô hình kinh tế di sản, bảo tồn đa dạng sinh học, du lịch sinh thái dưới tán rừng cũng như cơ chế để người dân địa phương thực sự tham gia và hưởng lợi từ phát triển du lịch.

Đích đến của “Mỹ Sơn xanh” vì thế không chỉ là bổ sung một sản phẩm du lịch mới mà quan trọng hơn là hình thành một cách tiếp cận trong đó bảo tồn kiến trúc, bảo vệ rừng, gìn giữ văn hóa Chăm, phát triển sinh kế và khai thác du lịch được đặt trong cùng một hệ thống.

Theo BQL Mỹ Sơn, những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm sẽ tiếp tục được cụ thể hóa bằng nghiên cứu, quy hoạch, sản phẩm và cơ chế quản lý phù hợp để Mỹ Sơn có thêm cơ sở để chuyển từ một điểm đến chủ yếu dựa trên tham quan di tích sang một không gian trải nghiệm di sản và thiên nhiên đa tầng, trong đó phát triển du lịch đồng hành với việc gìn giữ các giá trị lâu dài của Di sản Văn hóa thế giới.

Dịp này, BQL Mỹ Sơn cũng khai trương các sản phẩm du lịch trải nghiệm mới với chủ đề “Mỹ Sơn xanh – Hành trình trải nghiệm văn hóa và thiên nhiên”

Với định hướng phát triển du lịch xanh, du lịch có trách nhiệm và thân thiện với môi trường, dịp này, BQL Mỹ Sơn cũng khai trương các sản phẩm du lịch trải nghiệm mới với chủ đề “Mỹ Sơn xanh – Hành trình trải nghiệm văn hóa và thiên nhiên”.

Phát biểu tại sự kiện khai trương, bà Trương Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở VHTTDL Đà Nẵng nhấn mạnh: Khu đền tháp Mỹ Sơn trải qua hàng ngàn năm dựng xây của tiền nhân, chứa đựng những giá trị văn hóa lịch sử, kiến trúc độc đáo và vùng cảnh quan thiên nhiên đặc biệt. Phát triển du lịch tại di sản không thể đặt ngoài không gian cổ kính, thâm nghiêm và linh thiêng này. Mỗi loại hình du lịch ở đây phải gắn mình vào các giá trị ấy.

Do đó, phát triển du lịch Mỹ Sơn cần lựa chọn những loại hình phù hợp để phát huy tiềm năng, khai thác các thế mạnh riêng biệt. Trong giai đoạn phát triển mới của du lịch thành phố, phát triển du lịch của Mỹ Sơn cần lấy văn hóa Chăm làm nền tảng để hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng, nâng cao đời sống cộng đồng và quảng bá hình ảnh Đà Nẵng ra khu vực và quốc tế. Công tác về hạ tầng, liên kết vùng, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu phải được xác định theo một chiến lược bài bản, định hướng và tầm nhìn lâu dài để đưa du lịch di sản phát triển xứng tầm.