Nâng tầm giá trị để hạt muối vươn xa

Diêm dân trên cánh đồng muối. Ảnh: Bích Nguyên

Thăng trầm nghề muối

Là quốc gia ven biển, Việt Nam có lợi thế tự nhiên để phát triển nghề muối và diêm nghiệp đã là một ngành truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong kinh tế và văn hóa dân tộc, đặc biệt tại các tỉnh ven biển như Thái Bình, Nam Định, Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bà Rịa-Vũng Tàu, Bạc Liêu... Hiện nay, nghề muối đang là sinh kế, tạo việc làm cho khoảng 12.000 hộ diêm dân tại 9 vùng sản xuất muối thuộc 21 tỉnh, thành phố ven biển.

Riêng tại Bạc Liêu, nơi được xem là “thủ phủ muối” của Việt Nam với diện tích gần 1.500ha và sản lượng lớn nhất nước, không chỉ góp phần đáng kể vào thu nhập của diêm dân, nghề muối còn tạo nên nét đặc trưng văn hóa riêng biệt cho Bạc Liêu. Các lễ hội muối, những câu chuyện và kinh nghiệm truyền đời về nghề làm muối đều phản ánh sâu sắc tinh thần và bản sắc của vùng đất này. Ngoài ra, muối Bạc Liêu còn được biết đến với chất lượng cao, trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Dẫu vậy, muối vẫn là một nghề thăng trầm, đang dần mất sức hút đối với thế hệ trẻ. Những yếu tố như thu nhập thấp, môi trường làm việc khắc nghiệt và sự hấp dẫn của các ngành nghề khác đã khiến giới trẻ ít mặn mà với nghề này.

Thực tế, Việt Nam đã từng bước xây dựng thương hiệu, chỉ dẫn địa lý như: "Muối Đề Gi" tỉnh Bình Định, "Muối tre Kosal" tỉnh Quảng Bình, "Muối Sa Huỳnh" tỉnh Quảng Ngãi, "Muối Bà Rịa" tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, "Muối Tuyết Diêm" tỉnh Phú Yên... Việt Nam cũng đã xây dựng những sản phẩm muối đạt chứng nhận OCOP 5 sao được xuất khẩu tới các thị nước ngoài, nhưng nghề muối vẫn bấp bênh, thu nhập thấp.

Do nhiều khó khăn, diện tích sản xuất muối đang giảm dần. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2017, diện tích sản xuất muối trên cả nước là 13.158ha, năm 2018 là 13.074ha. Năm 2022, diện tích sản xuất muối giảm còn 11.009ha. Đến năm 2024, diện tích sản xuất muối ước 10.872ha, giảm 0,11% diện tích; sản lượng khoảng 1,1 triệu tấn tấn, tăng 23,6%. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, diện tích sản xuất giảm dần trong những năm gần đây do thu nhập từ sản xuất muối thấp, người dân đã dần chuyển đổi diện tích sản xuất kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy hải sản hoặc chuyển sang làm nghề khác nên một số diện tích sản xuất muối bị bỏ hoang.

Về năng lực chế biến, hiện, cả nước có 73 cơ sở chế biến muối tinh, muối trộn i-ốt, muối sạch xuất khẩu... Trong đó, 13 sơ sở chế biến muối (chiếm 19,7%) đã đầu tư ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và 1 cơ sở đã đầu tư 2 dây chuyền thiết bị đồng bộ nhập khẩu của Tây Ban Nha.

Ứng dụng khoa học để nghề muối phát triển hiệu quả

Theo nghiên cứu khoa học, muối chứa trên 160 chất và khoáng chất, trong đó, có gần 20 loại khoáng chất và dinh dưỡng tốt cho sức khỏe. Đây là loại gia vị giản dị nhưng không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày; là mặt hàng thiết yếu, có vai trò quan trọng trong đời sống và sức khỏe của con người. Không chỉ được dùng trong chế biến thực phẩm, muối còn là nguồn nguyên liệu trong lĩnh vực công nghiệp, y tế, làm đẹp, sản xuất các hóa chất cơ bản và nhiều lĩnh vực khác. Do đó, dư địa để phát triển ngành muối của Việt Nam là rất lớn.

Công việc làm muối vất vả phụ thuộc vào thời tiết, nhưng giá cả bấp bênh. Để nâng cao giá trị hạt muối, đòi hỏi cần phải tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và chế biến. Ảnh: Bích Nguyên

Để phát triển ngành muối, Chính phủ đã triển khai nhiều giải pháp, trong đó có việc triển khai Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021-2030. Mục tiêu chung là phát triển ngành muối theo hướng hiệu quả, bền vững trên cơ sở tận dụng tối đa lợi thế của địa phương có truyền thống sản xuất muối để nâng cao năng suất, chất lượng và đa dạng hóa các loại sản phẩm về muối nhằm đáp ứng nhu cầu muối trong nước, hướng đến xuất khẩu muối và tạo việc làm, nâng cao thu nhập, ổn định đời sống của người dân làm muối.

Một trong những mục tiêu cụ thể của đề án đến năm 2025 là diện tích sản xuất muối duy trì 14.500ha, sản lượng đạt 1,5 triệu tấn/năm, trong đó, diện tích muối sản xuất công nghiệp đạt 4.805ha với sản lượng đạt 640.000 tấn/năm trong năm 2025. Cùng với đó, đề án cũng hướng đến mục tiêu hỗ trợ phát triển các sản phẩm muối và chế biến khác từ muối phục vụ nhu cầu xuất khẩu, du lịch y tế. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và chất lượng muối. Đến hết năm 2024, diện tích sản xuất muối của nước ta giảm còn gần 11.000ha, sản lượng đạt 1,1 triệu tấn/năm, cách khá xa so với mục tiêu đề ra.

Để hiện thực hóa các mục tiêu của Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021-2030, theo các chuyên gia, cần phải tổ chức sản xuất nghề muối Việt Nam theo hướng hiện đại, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị hạt muối. Điều này được cho là sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của ngành muối.

Bên cạnh các giải pháp hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng, đào tạo nhân lực, phát triển sản phẩm, theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, để sản xuất muối có hiệu quả, vùng quy hoạch sản xuất muối cần được đầu tư kỹ thuật, công nghệ, thiết bị sản xuất mới. Tổ chức sản xuất đồng bộ, sơ chế, chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết, hợp tác giữa các tác nhân sản xuất, chế biến, kinh doanh muối trong nội bộ ngành muối và với các lĩnh vực khác như du lịch, y tế, ẩm thực; đồng thời, phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa, di sản nghề muối các địa phương.

Công tác quảng bá nghề muối và sản phẩm muối đặc trưng của các địa phương, các vùng miền, doanh nghiệp, hợp tác xã, diêm dân cũng cần được tăng cường nhằm kết nối giao thương, thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh nghề muối và nâng cao thu nhập cho diêm dân theo hướng đa dạng hóa sản phẩm, tích hợp nâng cao giá trị gia tăng và hiệu quả sản xuất kinh doanh kết hợp phát triển du lịch phát triển bền vững.