Nâng tầm Lễ hội Nghinh Ông trong không gian mới

Diễu hành Xe hoa Đêm hội trăng rằm tại Lễ hội Nghinh Ông TPHCM năm 2026, tối 25-9. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Điểm tựa tinh thần của ngư dân

Trong tâm thức ngư dân, cá Ông (cá voi) là vị thần hộ mệnh, dìu dắt ghe thuyền vượt qua sóng dữ. Do vậy, khi phát hiện cá Ông lụy và dạt vào bờ, ngư dân tổ chức hậu sự trang trọng như tiễn ân nhân.

Ở Phước Hải, nơi có nghĩa địa cá Ông lớn nhất Việt Nam, nghi lễ ấy đến nay vẫn được gìn giữ vẹn nguyên. Ông Nguyễn Ngọc Thế, Vạn trưởng Dinh Ông Nam Hải, kể rằng, mỗi khi phát hiện cá Ông lụy, ngư dân đưa “Ông” vào bờ, tắm bằng rượu, quấn khăn đỏ, đưa lên xe tang riêng phủ lọng thêu hình rồng phượng rồi an táng. Người đầu tiên trông thấy “Ông” được xem như con trai trưởng, có trách nhiệm lo hậu sự, cúng giỗ.

Ba năm sau ngày “Ông” mất, người dân làm lễ bốc cốt, rước về Dinh Ông Nam Hải thờ phụng. Theo ông Thế, tục thờ cá Ông là cách người dân vùng biển gửi gắm lòng biết ơn với biển cả, cầu mong mưa thuận gió hòa, những chuyến biển bội thu và cũng là điểm tựa tinh thần để ngư dân bám biển, giữ nghề.

Đoàn rước kiệu Nghinh Ông trên biển trong Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Từ niềm tin ấy, Lễ hội Nghinh Ông trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng của những địa phương miền biển. Tại Phước Hải, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải diễn ra từ ngày 16 đến ngày 17 tháng 2 âm lịch hàng năm, với nhiều nghi thức truyền thống: cúng Tiền hiền - Hậu hiền, cúng Nghinh chủ sở, nghinh Thủy thần... Còn tại phường Vũng Tàu, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2023.

Ở khu vực Cần Giờ, Lễ hội Nghinh Ông được ngư dân xem như một “Tết biển” - dịp ghe thuyền về bến, người đi xa thu xếp trở về, cùng tưởng nhớ, tri ân Đức Ông Nam Hải và cầu mong một mùa biển bình an, thuận lợi. Lễ hội năm nay diễn ra từ ngày 24-9 đến ngày 26-9, với phần lễ được tổ chức trang nghiêm theo các nghi thức truyền thống tại Lăng Ông Thủy Tướng và trên biển.

Bên cạnh các nghi thức tín ngưỡng, lễ hội còn có các hoạt động tưởng niệm, tri ân những người đã hy sinh vì đất nước, trong đó có lễ dâng hương tại Nghĩa trang Liệt sĩ Rừng Sác và Đền thờ Anh hùng, liệt sĩ Rừng Sác - Cần Giờ. Trong không gian lễ hội, các nghi thức thượng đại kỳ, cúng Tiền hiền, Hậu hiền, Bạn cũ - Lái xưa và lễ Nghinh Ông tiếp tục tái hiện những nét văn hóa gắn với lịch sử hình thành, đời sống và tín ngưỡng của cư dân miền biển.

Kết nối lễ hội với du lịch

Những năm gần đây, các địa phương tổ chức lễ hội phong phú hơn, tạo thêm sức hút đối với người dân và du khách. Tại phường Vũng Tàu, lễ hội truyền thống được kết nối với không gian du lịch đô thị biển.

Bà Trần Thị Bích Vân, Phó Chủ tịch UBND phường Vũng Tàu, cho biết, điểm nhấn của Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam năm nay là Lễ Nghinh Ông trên biển, lễ rước Ông và các nghi thức truyền thống tại đình thần Thắng Tam. Tuy nhiên, phần hội sẽ được tổ chức phong phú hơn với các hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, nghệ thuật và trải nghiệm biển.

“Chúng tôi cũng chú trọng hơn đến truyền thông số, kết nối doanh nghiệp du lịch, lữ hành và tạo điều kiện để du khách không chỉ đến xem lễ hội mà thực sự tham gia, trải nghiệm văn hóa của một đô thị biển”, bà Vân cho hay.

Về công tác tổ chức lễ hội tại địa phương, ông Nguyễn Hồng Phúc, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Hải, thông tin, phần lễ do Ban Tế tự Dinh Ông Nam Hải phụ trách với các nghi thức cúng truyền thống. Phần hội do UBND xã tổ chức với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và vui chơi cộng đồng.

Năm 2026, điểm mới của lễ hội là chương trình khai mạc được tổ chức sinh động với các tiết mục đồng diễn võ thuật, biểu diễn vũ điệu tôm, cá và diễu hành linh vật mô phỏng các loại thủy, hải sản đặc trưng. Cùng với đó là các hoạt động đua ghe mô hình, đan lưới, cột lưới và chương trình đờn ca tài tử tại Dinh Ông Nam Hải.

Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải đã góp phần giới thiệu hình ảnh văn hóa biển và đời sống ngư dân Phước Hải. Ảnh: ĐPCC

Nâng tầm nhưng không làm nhạt bản sắc

Từ một sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân, Lễ hội Nghinh Ông đang được các địa phương xác định như một nguồn lực cho phát triển du lịch và kinh tế. Tuy nhiên, ông Nguyễn Hồng Phúc khẳng định: “Quan điểm của địa phương là bảo tồn phải đi đôi với phát triển”.

Phước Hải sẽ tiếp tục gìn giữ các nghi lễ truyền thống, bảo đảm lễ hội được tổ chức trang trọng, an toàn, tiết kiệm, phù hợp với đời sống văn hóa cộng đồng ngư dân. Song song đó, địa phương định hướng làm phong phú phần hội bằng những hoạt động gắn với văn hóa biển và đời sống làng chài, khai thác câu chuyện về cá Ông, nghề biển… để tạo thêm trải nghiệm cho du khách.

Về lâu dài, địa phương nghiên cứu xây dựng chuỗi trải nghiệm kết nối lễ hội với điểm đến, cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống, sản phẩm OCOP, chợ hải sản và đời sống làng chài. Địa phương cũng chuẩn bị các điều kiện để nâng tầm Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải lên quy mô cấp thành phố, hướng tới một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng nhưng vẫn giữ bản sắc.

Với Vũng Tàu, lãnh đạo địa phương xác định cơ quan quản lý nhà nước phải làm tốt vai trò quản lý, hướng dẫn, tạo điều kiện để di sản được trao truyền, không can thiệp làm “biến dạng” những giá trị cốt lõi của lễ hội. Phần hội có thể sáng tạo mạnh hơn bằng các hoạt động thể thao biển, văn hóa, ẩm thực, trải nghiệm, truyền thông số, kết nối doanh nghiệp và xây dựng sản phẩm du lịch chung quanh lễ hội.

“Kinh tế được tạo ra từ những dịch vụ, sản phẩm và trải nghiệm hợp pháp bao quanh di sản, chứ không phải bằng việc thương mại hóa nghi lễ”, bà Vân khẳng định.