Nâng tầm vai trò Kiểm toán nhà nước trong siết chặt kỷ luật tài chính công

TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

Thưa ông, cùng với cả hệ thống chính trị, năm 2026, KTNN bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều nhiệm vụ cao hơn, thách thức hơn, trong đó có nhiệm vụ lần đầu tiên thực hiện kiểm toán 100% báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước của các Bộ, ngành, địa phương. Ông đánh giá như thế nào về mục tiêu này?

Tôi cho rằng, mục tiêu kiểm toán 100% báo cáo quyết toán ngân sách là một bước tiến rất quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ kiểm toán có chọn lọc sang kiểm toán toàn diện. Ý nghĩa lớn nhất của mục tiêu này là xóa bỏ “vùng trống” trong giám sát tài chính công. Khi tất cả các Bộ, ngành, địa phương đều được kiểm toán, tính minh bạch ngân sách sẽ được nâng lên một mặt bằng mới, đồng thời tạo hiệu ứng phòng ngừa mạnh mẽ. Các cơ quan sẽ chủ động tuân thủ ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi bị phát hiện sai phạm.

Việc kiểm toán toàn diện cũng góp phần chuẩn hóa dữ liệu ngân sách trên phạm vi cả nước, qua đó nâng cao chất lượng thông tin phục vụ Quốc hội giám sát và Chính phủ điều hành chính sách tài khóa.

Có thể nói, đây không chỉ là sự mở rộng về phạm vi kiểm toán, mà còn là bước tiến về chất trong siết chặt kỷ luật tài chính - ngân sách, khi minh bạch trở thành nguyên tắc và tuân thủ trở thành chuẩn mực trong quản lý tài chính công. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả thực chất, KTNN cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, triển khai kiểm toán dựa trên phân tích rủi ro và theo dõi chặt chẽ việc thực hiện kiến nghị kiểm toán.

Một mục tiêu đáng chú ý khác của KTNN là phấn đấu nâng tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán năm 2026 đạt từ 90% trở lên, so với khoảng 85% của năm 2025. Theo ông, việc hoàn thành mục tiêu này sẽ mang lại những ý nghĩa gì?

Mục tiêu nâng tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán lên từ 90% trở lên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là “khâu quyết định” đối với hiệu lực của hoạt động kiểm toán. Nếu ví kiểm toán là quá trình phát hiện vấn đề, thì việc thực hiện kiến nghị chính là quá trình xử lý vấn đề. Một nền kiểm toán mạnh không chỉ nằm ở khả năng phát hiện sai phạm, mà còn ở việc những sai phạm đó có được xử lý đến cùng hay không?

Vì vậy, việc nâng tỷ lệ thực hiện kiến nghị thực chất là sự chuyển dịch trọng tâm từ “kiểm toán để phát hiện” sang “kiểm toán để thay đổi”.

Ý nghĩa đầu tiên là góp phần củng cố kỷ luật tài chính - ngân sách. Khi các kiến nghị được thực hiện nghiêm túc, sai sót và vi phạm sẽ được khắc phục, nguồn lực công được thu hồi, sử dụng hiệu quả hơn, từ đó tác động trực tiếp đến chất lượng quản lý tài chính công.

Thứ hai, mục tiêu này góp phần nâng cao tính răn đe và phòng ngừa. Khi các đơn vị nhận thức rõ rằng kiến nghị kiểm toán không chỉ dừng lại ở báo cáo mà sẽ được theo dõi, giám sát đến cùng, ý thức tuân thủ sẽ được hình thành ngay từ đầu.

Thứ ba, đây cũng là yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin của Quốc hội, Chính phủ và người dân đối với hoạt động kiểm toán. Khi đó, KTNN không chỉ là “cơ quan phát hiện”, mà thực sự trở thành thiết chế góp phần giúp hệ thống vận hành hiệu quả hơn.

Nói cách khác, nâng tỷ lệ thực hiện kiến nghị không chỉ là cải thiện một con số, mà còn là nâng tầm hiệu lực của cả hệ thống kiểm soát tài chính công. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu này, cần gắn trách nhiệm thực hiện kiến nghị với trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, đồng thời tăng cường cơ chế theo dõi, giám sát và công khai kết quả thực hiện.

Cùng với phấn đấu nâng tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán, KTNN đặt ra yêu cầu đưa việc kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách trở thành “pháp lệnh” ngay từ khâu lập kế hoạch đối với các đơn vị trong Ngành. Theo ông, việc thực hiện tốt mục tiêu này sẽ đóng góp như thế nào trong khắc phục các “kẽ hở” về cơ chế, chính sách và tăng cường minh bạch tài chính công?

Tôi cho rằng, đây là bước chuyển rất quan trọng trong tư duy của ngành KTNN - từ chỗ chủ yếu tập trung phát hiện sai phạm cụ thể sang chủ động nhận diện và xử lý những nguyên nhân mang tính hệ thống, tức các “kẽ hở” trong cơ chế, chính sách.

Việc đưa kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách trở thành nhiệm vụ trọng tâm, mang tính “pháp lệnh” ngay từ khâu lập kế hoạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điều đó cho thấy kiểm toán không chỉ thực hiện chức năng “hậu kiểm”, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình hoàn thiện thể chế phát triển.

Ý nghĩa lớn nhất của cách tiếp cận này là giúp chuyển từ xử lý “phần ngọn” sang xử lý “phần gốc”. Nếu chỉ dừng ở phát hiện và xử lý sai phạm, những bất cập về cơ chế vẫn tồn tại và sai phạm có thể tiếp diễn. Nhưng khi kiến nghị kiểm toán đi vào sửa đổi chính sách, hoàn thiện quy định, hệ thống sẽ từng bước “khép kín” các kẽ hở, qua đó giảm thiểu rủi ro ngay từ đầu.

Thứ hai, điều này góp phần nâng cao chất lượng quản trị tài chính công. Các chính sách, quy định được điều chỉnh trên cơ sở bằng chứng kiểm toán sẽ sát thực tiễn hơn, khả thi hơn và hạn chế nguy cơ bị lợi dụng.

Thứ ba, đây cũng là cơ sở hình thành vòng phản hồi chính sách hiệu quả: Từ thực tiễn - kiểm toán - kiến nghị - hoàn thiện thể chế - quay trở lại thực tiễn. Đó chính là nền tảng của một hệ thống quản trị hiện đại, bảo đảm khả năng phát hiện sớm bất cập và kịp thời điều chỉnh chính sách.

Tổng thể có thể thấy, mục tiêu này góp phần khẳng định vai trò của KTNN như một thiết chế quan trọng trong hoàn thiện thể chế, thúc đẩy tài chính công vận hành ngày càng minh bạch, an toàn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả thực chất, cần tăng cường phối hợp giữa KTNN với các cơ quan lập pháp, hành pháp trong tiếp nhận, xử lý và thể chế hóa các kiến nghị kiểm toán.

Kiểm toán không chỉ thực hiện chức năng “hậu kiểm”, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình hoàn thiện thể chế phát triển. Ảnh: H.THÀNH

Bước sang giai đoạn phát triển mới, ông kỳ vọng như thế nào về sự phát triển và những đóng góp của KTNN đối với phát triển kinh tế đất nước?

Bước vào giai đoạn 2026-2030, tôi kỳ vọng KTNN sẽ phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và có vai trò ngày càng lớn hơn trong quản trị quốc gia, đặc biệt là trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.

Trước hết, ngành Kiểm toán cần trở thành một trụ cột của kỷ luật tài chính quốc gia - nơi mọi nguồn lực công được theo dõi, đánh giá và sử dụng đúng mục tiêu, hiệu quả, minh bạch. Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nhanh và bền vững ngày càng cao, việc bảo đảm “đồng tiền đi đúng địa chỉ, tạo đúng giá trị” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Thứ hai, KTNN cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò kiến tạo thể chế. Thông qua các phát hiện và kiến nghị dựa trên bằng chứng thực tiễn, hoạt động kiểm toán có thể góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách, khắc phục các điểm nghẽn và nâng cao chất lượng quản trị tài chính công. Khi đó, KTNN không chỉ giữ vai trò phát hiện vấn đề, mà còn góp phần giải quyết vấn đề từ gốc.

Thứ ba, tôi kỳ vọng ngành Kiểm toán sẽ đi đầu trong chuyển đổi số, hình thành năng lực kiểm toán hiện đại dựa trên dữ liệu và phân tích thông minh. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn giúp ngành Kiểm toán tham gia sâu hơn vào quá trình cảnh báo sớm rủi ro và hỗ trợ điều hành chính sách.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là xây dựng được văn hóa kiểm toán gắn với liêm chính, khách quan và chuyên nghiệp. Khi kiểm toán thực sự trở thành biểu tượng của sự minh bạch và kỷ cương, niềm tin của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân đối với hoạt động kiểm toán sẽ tiếp tục được củng cố.

Tôi tin rằng, với những định hướng đó, KTNN sẽ không chỉ đồng hành mà còn góp phần dẫn dắt quá trình sử dụng hiệu quả nguồn lực công, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế đất nước trong giai đoạn tới.