Nền kinh tế cần những 'đầu tàu' thực sự

Lớn nhưng chưa đủ mạnh

Nền kinh tế Việt Nam đang bước sang giai đoạn cạnh tranh dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Vì vậy, câu chuyện phát triển không còn nằm ở số lượng doanh nghiệp được thành lập mỗi năm, mà ở chất lượng và khả năng tồn tại dài hạn của doanh nghiệp. Điều quan trọng là bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh quốc tế, đủ năng lực đổi mới và trở thành “xương sống” thực sự của nền kinh tế?

Ảnh minh họa

Số liệu từ báo cáo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy khu vực kinh tế tư nhân hiện chiếm tới 96,6% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam - một trụ cột quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, phía sau quy mô áp đảo ấy vẫn là thực tế đáng suy nghĩ: Nội lực của phần lớn doanh nghiệp tư nhân còn khá mỏng.

Hiện nay, hơn 80% doanh nghiệp có quy mô dưới 50 lao động và trên 70% có vốn điều lệ dưới 10 tỷ đồng. Cấu trúc doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chiếm ưu thế khiến sức chống chịu của khu vực tư nhân trở nên mong manh trước biến động thị trường.

Bức tranh kinh doanh năm 2025 phản ánh rõ tâm lý thận trọng của cộng đồng doanh nghiệp khi chỉ 30,9% doanh nghiệp dự kiến mở rộng quy mô hoạt động, trong khi 54,8% lựa chọn giữ nguyên trạng thái để tiếp tục “thăm dò” thị trường.

Ông Nguyễn Văn Hòa, chủ một cơ sở sản xuất thực phẩm chế biến sẵn tại Hà Nội với 20 lao động, cho biết áp lực lớn nhất hiện nay không chỉ là cạnh tranh mà còn là duy trì dòng tiền để tồn tại.

Theo ông, chi phí nguyên liệu, vận chuyển và nhân công đều tăng, nhưng doanh nghiệp nhỏ khó tăng giá bán vì lo mất khách hàng. Trong khi đó, để đưa sản phẩm vào siêu thị hoặc chuỗi bán lẻ lớn, doanh nghiệp phải đầu tư thêm máy móc, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và hệ thống truy xuất nguồn gốc - những khoản chi vượt quá khả năng tích lũy của nhiều doanh nghiệp siêu nhỏ.

Thực tế này khiến nhiều doanh nghiệp vẫn đang trong trạng thái “tự xoay xở để tồn tại”, chưa đủ nguồn lực cho đầu tư dài hạn về công nghệ hay xây dựng thương hiệu.

Khoảng cách lớn trong chuỗi giá trị toàn cầu

Một vấn đề đáng chú ý khác là Việt Nam vẫn thiếu các doanh nghiệp công nghiệp lõi và doanh nghiệp công nghệ đủ mạnh để dẫn dắt chuỗi giá trị.

Trong khi khu vực FDI đã tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu, phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn đứng ở những khâu có giá trị gia tăng thấp.

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho biết dù Việt Nam đã có hơn 1 triệu doanh nghiệp nhưng số doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn rất hạn chế. Hiện chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu; hơn 300 doanh nghiệp trở thành nhà cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia và chỉ hơn 100 doanh nghiệp đạt cấp độ nhà cung cấp cấp 1. Những con số này phản ánh khoảng cách lớn giữa quy mô doanh nghiệp và năng lực hội nhập thực chất.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng yêu cầu cao về công nghệ, quản trị và phát triển bền vững, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa sẵn sàng. Khảo sát của VCCI cho thấy có tới 64,7% doanh nghiệp chưa chuẩn bị đầy đủ về công nghệ và quy trình để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Ảnh minh họa

Nền kinh tế cần những “đầu tàu” thực sự

TS. Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (nay là Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, thuộc Ban Chính sách, chiến lược Trung ương) trong nhiều lần phát biểu đã nhấn mạnh, khu vực kinh tế tư nhân hiện vẫn chưa thực sự trở thành lực lượng nòng cốt dẫn dắt tăng trưởng. Theo ông, muốn tăng trưởng nhanh và bền vững, Việt Nam phải hình thành được một lớp doanh nghiệp tư nhân mạnh, đủ sức cạnh tranh quốc tế và đủ năng lực tạo ra giá trị gia tăng cao cho nền kinh tế.

Đây cũng là điểm yếu lớn nhất của kinh tế Việt Nam hiện nay. Trong nhiều lĩnh vực, doanh nghiệp nội địa vẫn chủ yếu hoạt động ở các khâu gia công, thương mại hoặc phân phối, trong khi các khâu tạo giá trị cao hơn như công nghệ lõi, nghiên cứu phát triển hay xây dựng thương hiệu toàn cầu vẫn do doanh nghiệp nước ngoài nắm giữ.

Một số chuyên gia thậm chí cho rằng Việt Nam đang tồn tại “hai nền kinh tế trong một nền kinh tế”. Một bên là khu vực FDI có năng suất cao, công nghệ hiện đại và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, bên còn lại là khu vực doanh nghiệp nội địa phát triển chậm hơn, năng lực liên kết hạn chế và khó chen chân vào các chuỗi cung ứng quốc tế.

Khoảng cách này không chỉ phản ánh sự chênh lệch về vốn hay công nghệ, mà còn cho thấy những hạn chế kéo dài trong môi trường phát triển doanh nghiệp nội địa. Không ít doanh nghiệp gặp khó trong tiếp cận vốn dài hạn, chi phí logistics cao, năng suất lao động thấp và thiếu các chính sách đủ mạnh để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Bà Trần Thị Mai, Giám đốc một doanh nghiệp sản xuất bao bì tại Phú Thọ chuyên cung ứng cho ngành thực phẩm và thương mại điện tử, cho biết áp lực hiện nay không chỉ nằm ở cạnh tranh giá mà còn đến từ các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của khách hàng.

“Các đối tác lớn hiện yêu cầu rất nhiều tiêu chuẩn mới như bao bì thân thiện môi trường, giảm nhựa, minh bạch nguồn nguyên liệu, thậm chí cả báo cáo phát thải. Nhưng doanh nghiệp nhỏ muốn đầu tư máy móc mới hay chuyển đổi vật liệu đều cần vốn rất lớn”, bà Mai chia sẻ.

Theo bà Mai, nhiều doanh nghiệp sản xuất nội địa hiện vẫn mắc kẹt trong vòng xoáy gia công với lợi nhuận thấp, khó tích lũy đủ nguồn lực để nâng cấp công nghệ và mở rộng quy mô.

Trong khi thế giới đang bước vào cuộc đua công nghệ, chuyển đổi xanh và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, một nền kinh tế muốn tăng trưởng bền vững không thể chỉ dựa vào vốn ngoại hoặc lợi thế lao động giá rẻ. Điều Việt Nam cần lúc này không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp, mà là hình thành được những doanh nghiệp đủ mạnh về công nghệ, quản trị và năng lực toàn cầu để dẫn dắt tăng trưởng.

Tinh thần đó cũng đang được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68 và Nghị quyết 79, khi kinh tế tư nhân được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Tuy nhiên, để khu vực này thực sự lớn lên, điều doanh nghiệp cần không chỉ là các gói hỗ trợ ngắn hạn mà còn là một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng tạo niềm tin đầu tư dài hạn.

Hơn 1 triệu doanh nghiệp là một dấu mốc đáng ghi nhận của nền kinh tế Việt Nam. Nhưng trong giai đoạn cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, điều quan trọng hơn không nằm ở số lượng doanh nghiệp được thành lập mà ở việc bao nhiêu doanh nghiệp trong số đó đủ sức tạo ra năng lực cạnh tranh quốc gia.