Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang 'đi theo ánh mặt trời' đến châu Phi

Công nhân lắp đặt các tấm pin mặt trời lên khung tại nhà máy điện mặt trời thuộc sở hữu thành phố đầu tiên của Nam Phi, ở Atlantis, cách Cape Town khoảng 40km.

Châu Phi là lục địa có nhiều ánh nắng mặt trời nhất trên hành tinh. Nhưng bất chấp nguồn ánh sáng tự nhiên dồi dào, châu Phi chỉ sản xuất chưa đến 5% điện năng từ năng lượng mặt trời.

Việc xuất khẩu tấm pin mặt trời tăng mạnh của Trung Quốc có thể thay đổi điều đó. Theo phân tích dữ liệu xuất khẩu của Trung Quốc do công ty theo dõi năng lượng Ember của Anh thực hiện, các nhà sản xuất Trung Quốc đã xuất khẩu 18,8 Gigawatt tấm pin mặt trời sang các quốc gia châu Phi năm ngoái, tăng 48% so với năm 2024. Con số này tương đương với hơn ba lần công suất của đập Đại Phục Hưng Ethiopia, dự án thủy điện lớn nhất lục địa.

“Chứng kiến mọi quốc gia ở châu Phi đột nhiên bùng nổ cùng một lúc,” Dave Jones , nhà phân tích trưởng tại Ember, nói, “cảm giác như đây là một thời điểm thực sự quan trọng.”

Nếu doanh số bán hàng sang châu Phi tiếp tục tăng trưởng với tốc độ tương tự, các tính toán cho thấy đến cuối thập kỷ này, Trung Quốc sẽ trở thành nhà cung cấp cơ sở hạ tầng năng lượng quan trọng cho lục địa này, nơi gần 600 triệu người vẫn chưa có điện. Khoảng cách về điện khí hóa tạo ra nhu cầu tiềm năng khổng lồ đối với cơ sở hạ tầng năng lượng tái tạo như tấm pin mặt trời.

Kết quả là, châu Phi, với nhu cầu khổng lồ chưa được đáp ứng và ít rào cản thương mại, đã trở thành một thị trường hấp dẫn hơn đối với ngành công nghiệp Trung Quốc đang bị thu hẹp tại Hoa Kỳ và châu Âu.

Tuy nhiên, khi Trung Quốc bán nhiều hàng hơn sang châu lục này, nước này có nguy cơ tạo ra sự mất cân bằng thương mại tương tự như những gì đã khiến các nhà hoạch định chính sách ở thị trường phương Tây trở nên thận trọng đối với hàng xuất khẩu của Trung Quốc.

Ông John van Zuylen, giám đốc điều hành Hiệp hội Công nghiệp Năng lượng Mặt trời Châu Phi có trụ sở tại Rwanda, cho biết: "Các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc hiện đang đặt cược rất nhiều vào châu Phi. So với châu Âu và Mỹ, sự dè dặt của họ còn giảm đi đáng kể."

15 quốc gia châu Phi nhập khẩu tấm năng lượng mặt trời từ Trung Quốc trong 3 năm gần đây

Một thập kỷ trước, châu Phi hầu như không sản xuất được điện năng nào từ năng lượng mặt trời. Nhưng việc ứng dụng năng lượng mặt trời đã lan rộng khi các quốc gia nhập khẩu nhiều tấm pin mặt trời hơn từ Trung Quốc, nơi cạnh tranh khốc liệt đã dẫn đến tình trạng dư thừa công suất và giá cả thấp hơn, buộc các công ty phải tìm kiếm thị trường mới ở nước ngoài. Theo Hiệp hội Công nghiệp Quang điện Trung Quốc, các công ty Trung Quốc thống trị ngành sản xuất thiết bị năng lượng mặt trời toàn cầu, sản xuất 86% lượng tấm pin mặt trời trên thế giới tính đến năm 2024.

Theo Terje Osmundsen, giám đốc điều hành của Empower Energy, một công ty Na Uy chuyên xây dựng nhà máy điện mặt trời ở châu Phi, các tấm pin mặt trời cao cấp của Trung Quốc thường rẻ hơn từ 20 đến 30% so với các sản phẩm tương đương của các nhà xuất khẩu châu Á khác. Ông cũng cho biết thêm rằng các tấm pin mặt trời của Mỹ và châu Âu là "các sản phẩm chuyên biệt với giá thành cao hơn".

Các quốc gia giàu có đã đối phó với sự thống trị của Trung Quốc bằng các biện pháp bảo hộ. Hoa Kỳ đã áp thuế cao đối với các tấm pin mặt trời của Trung Quốc. Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời châu Âu đã vận động hành lang để có các biện pháp bảo hộ tương tự, trong khi Brussels đã áp đặt một số biện pháp không phải là thuế quan nhưng đã gây khó khăn hơn cho việc mua các tấm pin mặt trời của Trung Quốc.

Ông Osmundsen nói: “Chúng ta nên biết ơn chiến lược công nghiệp mạnh mẽ của Trung Quốc trong việc mở rộng sản xuất [năng lượng mặt trời] vì sự sụt giảm mạnh giá thành các mô-đun là động lực chính thúc đẩy sự tăng trưởng nhanh chóng của năng lượng mặt trời mà chúng ta đã chứng kiến trong năm qua trên khắp châu Phi”.

Lấy ví dụ JinkoSolar, một công ty có trụ sở tại Thượng Hải, là một trong những nhà sản xuất năng lượng mặt trời lớn nhất thế giới. Mặc dù doanh thu nội địa của công ty giảm một phần ba trong năm 2024, theo báo cáo thường niên gần đây nhất, doanh thu bán hàng sang châu Phi và Trung Đông đã tăng hơn gấp đôi, chiếm một phần tư tổng doanh thu của công ty.

Doanh thu bán hàng sang châu Phi và Trung Đông của JinkoSolar đã tăng hơn gấp đôi, chiếm một phần tư tổng doanh thu của công ty.

Tại Nam Phi, quốc gia nhập khẩu tấm pin mặt trời Trung Quốc lớn nhất châu Phi, năng lượng mặt trời đã tăng từ mức chiếm tỷ trọng không đáng kể trong tổng công suất phát điện cách đây mười năm lên khoảng 10% vào năm 2024, theo Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp do chính phủ hậu thuẫn. Các hộ gia đình thường lắp đặt tấm pin mà không cần kết nối với lưới điện quốc gia Nam Phi, giúp họ tránh được các sự cố mất điện trên toàn quốc vốn đã trở nên phổ biến trong những năm gần đây.

Nhưng một số người trong nước bắt đầu lo ngại rằng việc phụ thuộc vào các tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc sẽ kìm hãm những nỗ lực phát triển ngành công nghiệp năng lượng mặt trời trong nước.

“Hội chứng phụ thuộc đang dần hình thành,” Marvellous Ngundu, một nhà tư vấn nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh có trụ sở tại Pretoria, cho biết. “Đây là một vấn đề đáng lo ngại về kinh tế.”

Các chuyên gia năng lượng cho rằng, sự thống trị trong sản xuất năng lượng mặt trời không mang lại cho một quốc gia đòn bẩy địa chính trị tương tự như sản xuất dầu khí. Việc mua một tấm pin thường là giao dịch một lần, và người bán thường không tiếp tục vận hành nó. Tại nhiều quốc gia châu Phi, các công ty địa phương đảm nhiệm việc phân phối điện được sản xuất từ các tấm pin mặt trời của Trung Quốc.

“Lợi thế cạnh tranh của Trung Quốc trong lĩnh vực năng lượng mặt trời nằm ở việc sản phẩm có giá thành thấp, hoạt động tốt và được giao hàng nhanh chóng, chứ không phải ở mối quan hệ bảo trì lâu dài,” David Fishman, một chuyên gia tư vấn năng lượng tại Tập đoàn Lantau có trụ sở tại Thượng Hải, cho biết. “Hệ thống này cực kỳ đơn giản.”

Một mối lo ngại cấp bách hơn là vai trò của ngành công nghiệp năng lượng mặt trời trong mối quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi đang ngày càng trở nên mất cân bằng. Thống kê hải quan Trung Quốc cho thấy thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với châu Phi đã đạt mức cao nhất từ trước đến nay là 102 tỷ USD vào năm 2025, tăng 65% so với năm trước. Trong nỗ lực thúc đẩy thương mại song phương hơn nữa và thể hiện sự nhận thức về những lo ngại này, Trung Quốc dự kiến sẽ giảm thuế nhập khẩu hàng hóa từ 53 quốc gia châu Phi xuống 0% kể từ tháng 5.

Ông Ngundu, thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Nam Phi, xem việc cắt giảm thuế quan là một “tiêu điểm chiến lược”. Hàng nhập khẩu chính của Trung Quốc từ châu Phi là tài nguyên thiên nhiên, một số trong đó được khai thác bởi các công ty Trung Quốc. Ngược lại, hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi chủ yếu là các sản phẩm chế tạo.

“Các nước châu Phi coi Trung Quốc như vị cứu tinh của họ,” Ngundu nói. “Trung Quốc lại coi các nước châu Phi như một bãi rác.”

Để tránh bị loại khỏi các nền kinh tế lớn nhất châu Phi, các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc nên đầu tư vào sản xuất tại địa phương, theo Kevin Gallagher , giáo sư về chính sách phát triển toàn cầu tại Đại học Boston.

Các nền kinh tế lớn hơn của châu lục này đang tìm cách xây dựng thêm các tấm pin mặt trời trong nước, mặc dù họ vẫn nhập khẩu nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc. Ví dụ, Ethiopia đã mua 3,4 gigawatt pin mặt trời và tấm wafer vào năm ngoái, theo dữ liệu của Ember. Để dễ hình dung, Công ty Điện lực Ethiopia, đơn vị vận hành lưới điện thuộc sở hữu nhà nước, cho biết tổng công suất phát điện của họ là 8,1 gigawatt.

Ông Dereje Woregna, cựu giám đốc điều hành của Hiệp hội Phát triển Năng lượng Mặt trời Ethiopia, cho biết nhiều linh kiện nhập khẩu đó có khả năng sẽ trở thành sản phẩm hoàn chỉnh được xuất khẩu sang Hoa Kỳ và châu Âu. Toyo, một công ty Nhật Bản niêm yết trên sàn Nasdaq, đã bắt đầu sản xuất pin mặt trời tại Ethiopia năm ngoái để đáp ứng nhu cầu của khách hàng nước ngoài và nhà máy sản xuất tấm pin của họ ở Texas. Công ty này dự định tăng gấp đôi sản lượng lên khoảng 4 gigawatt mỗi năm.

Một số chuyên gia trong ngành cho rằng châu Phi sẽ tiếp tục mua hàng từ Trung Quốc miễn là giá cả vẫn thấp và chất lượng vẫn cao.

Hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy làn sóng xuất khẩu năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang chậm lại. Theo Ember, tính theo gigawatt, xuất khẩu đã tăng thêm 35% so với cùng kỳ năm ngoái trong hai tháng đầu năm 2026.

Ông Gallagher cho rằng công nghệ năng lượng mặt trời của Trung Quốc có thể là tốt nhất và rẻ nhất trên thế giới. Nhưng ở châu Phi, các công ty Trung Quốc “không thể mắc phải sai lầm tương tự như ở phương Tây”, ông nói thêm. “Sau khu vực Nam bán cầu, họ sẽ không còn nơi nào khác để đến.”