Ngành gỗ, thủy sản, dệt may Việt Nam trước áp lực truy xuất nguồn gốc

Áp lực

Theo thống kê, năm 2025 ghi nhận kim ngạch xuất nhập khẩu kỷ lục hơn 930 tỷ USD. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17,0% so với năm trước.

Ở các lĩnh vực như thủy sản, gỗ, dệt may đều ghi nhận tăng trưởng. Theo đó, xuất khẩu thủy sản năm 2025 bứt phá, đạt kim ngạch 11,34 tỷ USD. Mặt hàng gỗ ghi nhận 18 tỷ USD và dệt may cán mốc 46 tỷ USD.

Đây là những con số rất đáng ghi nhận khi nền kinh tế trong nước và thế giới phải đối mặt với nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, năm 2026 được dự báo là một năm khó khăn cho hoạt động xuất khẩu, trong đó các ngành như thủy sản, gỗ, dệt may phải đối mặt với áp lực từ yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường lớn như Mỹ và EU.

Từ năm 2026, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mà trở thành "giấy thông hành" bắt buộc.

Cụ thể, từ năm 2026, Mỹ sẽ áp dụng bộ tiêu chuẩn mới đối với sản phẩm hải sản nhập khẩu, bao gồm yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng từ khâu nuôi đến khâu chế biến; kiểm soát nghiêm ngặt lao động cưỡng bức và điều kiện lao động…

Trung Quốc và EU đã nâng cao hàng rào kỹ thuật, yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến tận từng hộ nông dân thay vì chỉ đại diện Hợp tác xã như trước.

Nếu một lô hàng bị phát hiện vi phạm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc giả mạo mã số, không chỉ lô hàng đó bị tiêu hủy mà mã số vùng trồng của cả khu vực đó có thể bị cấm vĩnh viễn. Điều này tạo ra áp lực trách nhiệm cộng đồng cực lớn. Một hộ nông dân làm sai có thể ảnh hưởng đến sinh kế của hàng trăm hộ khác trong cùng mã vùng trồng.

Theo số liệu từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam, trong năm 2025 đã có nhiều trường hợp bị thu hồi mã số do không tuân thủ giám sát định kỳ. Năm 2026, với sự hỗ trợ của AI và Big Data trong quản lý, việc phát hiện gian lận sẽ nhanh và chính xác hơn, buộc nông dân phải làm thật và minh bạch thật.

Sức ép truy xuất nguồn gốc cũng đang tạo áp lực lớn với ngành gỗ. Sản phẩm gỗ là một trong ba mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vào EU chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Quy định chống phá rừng của EU (EUDR), cùng với cao su và cà phê. Quy định này không chỉ yêu cầu chứng minh tính hợp pháp của gỗ, mà còn đòi hỏi doanh nghiệp chứng minh toàn bộ chuỗi cung ứng không gây mất rừng hoặc suy thoái rừng.

Với ngành dệt may, sức ép truy xuất nguồn gốc nguyên liệu (bông, sợi) từ các thị trường như Mỹ, EU ngày càng lớn do các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới và quy định chống lao động cưỡng bức (UFLPA), buộc doanh nghiệp phải minh bạch chuỗi cung ứng, chứng minh nguồn gốc, tập trung vào "xanh hóa" và nội địa hóa nguyên phụ liệu để tránh rào cản, duy trì vị thế cạnh tranh toàn cầu.

Ông Nguyễn Văn Đồng - Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Hà Nội - đánh giá ngành dệt may Việt Nam đang phải đối mặt cùng lúc ba thách thức lớn: phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, năng lực quản trị chuỗi còn yếu và yêu cầu phát triển xanh ngày càng khắt khe từ các thị trường lớn.

"Tấm hộ chiếu" bắt buộc để vào thị trường xuất khẩu

Bộ Công Thương cho rằng, truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện cạnh tranh mới, chứ không còn là yêu cầu mang tính hình thức. Doanh nghiệp Việt không thể tiếp tục làm theo cách manh mún, mỗi lô hàng một bộ hồ sơ, mà cần xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu xuyên suốt, đủ khả năng giải trình khi bị kiểm tra, thanh tra hoặc điều tra phòng vệ thương mại.

Theo ông Trương Văn Cẩm, môi trường kinh doanh của dệt may cũng như nhiều ngành sản xuất xuất khẩu khác đang biến động phức tạp. Và để doanh nghiệp vượt qua giai đoạn hiện nay, chỉ có lựa chọn phát triển bền vững, linh hoạt thích ứng với yêu cầu của thị trường.

Ngành dệt may đang có điều kiện thuận lợi thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững sau khi Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển ngành dệt may - da giày từ nay đến 2030, tầm nhìn 2035. Theo đó, từ nay đến năm 2035, ngành dệt may sẽ chuyển từ phát triển nhanh sang phát triển bền vững, tiến lên giai đoạn phát triển bền vững hiệu quả theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Theo ông Trương Văn Cẩm, tiến trình xanh hóa là mục tiêu và cũng là đòi hỏi tất yếu với ngành dệt may.

Còn theo Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản (VASEP), các doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại toàn bộ quy trình quản lý dữ liệu truy xuất và hạn chế tối đa hình thức lưu trữ thủ công phân tán. Việc áp dụng các chuẩn nhận dạng toàn cầu, chuẩn hóa thông tin và số hóa dữ liệu từ sớm sẽ giúp tăng khả năng tương thích với hệ thống của EU và giảm rủi ro khi kiểm tra.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp được khuyến cáo làm việc sớm với nhà nhập khẩu tại EU để thống nhất quy trình nộp hồ sơ điện tử, tránh tình trạng dồn hồ sơ vào thời điểm cận kề mốc bắt buộc, dễ dẫn đến chậm trễ hoặc không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Quá trình chuẩn bị cũng cần có sự phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiệp hội ngành hàng và cơ quan kiểm soát tại cảng cá nhằm bảo đảm chứng nhận khai thác và dữ liệu chuỗi giá trị được chuẩn hóa ngay từ khâu đầu nguồn.

Nhìn nhận về vấn đề này, ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ cho rằng, để gia tăng khả năng sản xuất và xuất khẩu bền vững, doanh nghiệp cần xem xét đầu tư nghiên cứu gia tăng hàm lượng giá trị của sản phẩm, giảm phụ thuộc cạnh tranh về giá, đồng thời chuyển sang cạnh tranh về chất lượng công nghệ, cũng như đảm bảo việc truy xuất nguồn gốc đối với các nguyên liệu đầu vào cho sản xuất sản phẩm.

Ngoài ra, các cơ quan quản lý Nhà nước cần cung cấp những giải pháp, công cụ truy xuất nguồn gốc trực tuyến hay nhật ký điện tử, hệ thống định vị… giúp các DN, hợp tác xã và đặc biệt là các hộ nông dân có thể cập nhật thông tin về nguồn gốc xuất xứ thay vì cách làm thủ công. Việc này giúp truy xuất nguồn gốc một cách nhanh chóng, tự động, chính xác và có độ tin cậy cao.

Rõ ràng, trong thời đại "xanh" và hội nhập, truy xuất nguồn gốc không còn là yếu tố tự nguyện, mà đã trở thành “tấm hộ chiếu” bắt buộc để hàng hóa Việt Nam có thể đặt chân vào các thị trường quốc tế. Khi các quy định về xuất xứ, môi trường, và minh bạch thương mại ngày càng khắt khe, doanh nghiệp Việt chỉ có thể vươn ra thế giới nếu đủ năng lực đáp ứng chuẩn mực mới, trong đó công nghệ và hệ thống dữ liệu chính là yếu tố quyết định.

Sự đầu tư nghiêm túc vào truy xuất nguồn gốc hôm nay chính là nền tảng để hàng hóa Việt trụ vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu ngày mai.

Minh Thành