Ngành phân bón còn nhiều dư địa giảm phát thải khí nhà kính
Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam đã trao đổi với phóng viên TTXVN về các giải pháp để giảm phát thải trong lĩnh vực phân bón.

Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam. Ảnh do nhân vật cung cấp
Với vai trò vật tư đầu vào quan trọng của sản xuất nông nghiệp, việc sản xuất và sử dụng phân bón đóng góp lớn trong việc đảm bảo an ninh lương thực. Tuy nhiên, quá trình này cũng đồng thời tạo ra lượng phát thải khí nhà kính, một trong những nguyên nhân chính dẫn tới biến đổi khí hậu. Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam đã trao đổi với phóng viên TTXVN về các giải pháp để giảm phát thải trong lĩnh vực phân bón.
Phóng viên:Thưa ông, sản lượng nông nghiệp sẽ bị sụt giảm mạnh nếu không có phân bón nhưng quá trình sản xuất và sử dụng phân bón cũng tạo ra phát thải khí nhà kính, gây biến đổi khí hậu. Vậy ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?
Tiến sĩ Phùng Hà: Sản lượng nông nghiệp toàn cầu sẽ giảm 50% nếu không sử dụng phân bón, trong khi đó khoảng 2,5% - 5% (tùy theo quốc gia) tổng lượng phát thải liên quan đến phân bón, cả trong quá trình sản xuất và sử dụng. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), thế giới sử dụng hơn 100 triệu tấn phân bón nitơ tổng hợp, khoảng hơn 50 triệu tấn phân lân và hơn 40 triệu tấn phân bón kali cho cây trồng mỗi năm.
Thực tế cho thấy vào thế kỷ trước, phân bón hóa học do con người tạo ra đã thúc đẩy đáng kể sản lượng cây trồng, cho phép nông dân trồng được nhiều lương thực hơn trên diện tích đất ít hơn. Tuy nhiên, sự gia tăng sử dụng phân bón cũng làm gia tăng lượng phát thải khí nhà kính, làm trái đất nóng lên.
Ngày nay, amoniac là hóa chất được sản xuất phổ biến thứ hai trên thế giới, được sử dụng làm nguyên liệu sản xuất phân bón chứa nitơ (như phân đạm ure, DAP, MAP, sunlphate amon…) - một trong những chất dinh dưỡng chính mà thực vật cần để phát triển. Amoniac được tạo ra ở áp suất cao dưới nhiệt độ cao nên cần rất nhiều năng lượng đến từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch như than đá và khí mê-tan (CH4), tạo ra phát thải khí nhà kính chính là CO2, nguyên nhân chính của biến đổi khí hậu. Sản xuất amoniac ngày nay đóng góp từ 1-2% lượng khí thải CO2 trên toàn thế giới.
Bên cạnh đó, sản xuất acid nitric (HNO₃), dùng để sản xuất các loại phân đạm như amoni nitrat (NH₄NO₃), kali nitrat (KNO₃) cũng đang thải ra N2O. Mặc dù chỉ chiếm khoảng 6% trong tổng lượng khí thải nhà kính toàn cầu nhưng theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), N2O có khả năng giữ nhiệt (chỉ số GWP - Global Warming Potential) gấp 264 lần CO2 và tồn tại trong khí quyển hơn một thế kỷ.
Vì vậy, giảm phát thải khí nhà kính trong quá trình sản xuất, kinh doanh và sử dụng phân bón không chỉ là xu thế mà cũng chính là trách nhiệm với cộng đồng, với xã hội của các nhà khoa học và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này. Đây cũng là hành động thiết thực hưởng ứng cam kết của Việt Nam tại Hội nghị về biến đổi khí hậu COP26 đưa phát thải ròng về "0" (Net Zero) vào năm 2050.
Phóng viên:Vậy đâu là các giải pháp để giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất phân bón thưa ông?
Tiến sĩ Phùng Hà: Các nhà sản xuất phân bón trên toàn cầu đã có các biện pháp giảm đáng kể lượng khí thải carbon và NO2 trong sản xuất và liên tục nỗ lực để cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng. Tiêu thụ năng lượng của các nhà máy ammonia đã giảm hơn 15% trong thập kỷ qua.
Một số công ty phân bón đã bước đầu thực hiện các phương pháp sản xuất phân bón “xanh hơn”, bao gồm cung cấp năng lượng cho quy trình Haber-Bosch (phương pháp tổng hợp trực tiếp amoniac từ hydro và nitơ) bằng các nguồn năng lượng tái tạo. Các nghiên cứu khác tập trung vào việc tìm kiếm các phương pháp tổng hợp amoniac thay thế.
Tập đoàn Hoá chất và Dinh dưỡng cây trồng Yara (trụ sở chính tại Na Uy), có mặt tại Việt Nam từ năm 1992 đã cam kết sẽ cung cấp “phân bón xanh, được sản xuất bằng năng lượng tái tạo thay vì nhiên liệu hóa thạch”. Những loại phân này sẽ có lượng khí thải carbon thấp hơn 80-90% so với phân bón tổng hợp truyền thống.
Tại Việt Nam, 4 doanh nghiệp sản xuất phân đạm ure gồm: Tổng công ty Phân Bón Dầu Khí Cà Mau (PVCFC) và Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo - Phú Mỹ)-đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petroveitnam); Công ty cổ phần Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc (Đạm Hà Bắc) và Công ty TNHH MTV Đạm Ninh Bình- đơn vị thành viên của Tập đoàn Hoá chất Việt Nam đều thực hiên thu hồi CO2 để sản xuất phân đạm ure hoặc chuyển CO2 thành CO2 dùng trong thực phẩm.
Trong khi đó, một đơn vị thành viên khác của Vinachem là Công ty Cổ phần Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao trong công đoạn sấy sản phẩm phân NPK đã dùng khí nóng lò đốt bằng nhiên liệu sinh khối (cám cưa, trấu) thay thế lò đốt dầu FO nhằm giảm thiểu phát thải khí CO2 ra môi trường. Bên cạnh đó, Công ty cũng chuyển sang công nghệ sử dụng 100% quặng apatit tuyển ẩm không sấy nên hàng năm tiết kiệm khoảng 7.000 tấn than cám 5, giảm định mức điện, giảm thiểu ô nhiễm môi trường do đốt than, giảm lượng phát thải khí CO2 và N2O ra môi trường.
Phóng viên: Thưa ông, vậy đâu là các giải pháp giảm khí thải trong quá trình sử dụng phân bón?

Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam. Ảnh do nhân vật cung cấp
Tiến sĩ Phùng Hà: Phân bón tạo ra phát thải khí nhà kính sau khi được bón vào ruộng. Khi sử dụng phân bón sẽ xẩy ra hiện tượng phát thải N2O, kết quả của các quá trình sinh học và hóa học khi sử dụng các hợp chất đạm vô cơ (amoni, nitrit và nitrat); phát thải CH4, phát sinh từ quá trình trồng lúa nước và liên quan đến nguồn phân đạm sử dụng, phát thải CH4 ít hơn khi dùng amoni sulfat thay phân đạm ure bón cho lúa; phát thải CO2, phát sinh từ sự chuyển hoá ure khi có mặt của nước và enzym urease.
Thực tế là cây trồng trung bình chỉ hấp thụ khoảng một nửa lượng nitơ nhận được từ phân bón trong khi phần lớn lượng phân bón sử dụng chảy xuống các dòng nước, hoặc bị vi khuẩn trong đất phân hủy, giải phóng khí N2O gây hiệu ứng nhà kính mạnh.
Để giảm phát thải khí nhà kính khi sử dụng phân bón, một số khá lớn các chương trình đã được phát triển trên thế giới để thực hiện hoạt động quản lý phân bón - đất và cây trồng cụ thể, với mục tiêu tối ưu hóa hiệu quả sử dụng và giảm thiểu tổn thất phân bón ra môi trường, dẫn tới giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
Thứ nhất là áp dụng sáng kiến 4Rs trong quản lý phân bón: Đúng loại, đúng tỷ lệ, đúng lúc và đúng cách.
Thứ hai là nghiên cứu và phân tích đất, cho phép phát triển các giao thức thích nghi với môi trường ứng dụng, ví dụ như độ ẩm, pH hoặc nhiệt độ của đất.
Thứ ba là nông nghiệp chính xác, cung cấp một loạt các công nghệ giám sát giúp nông dân sử dụng chính xác chủng loại và lượng phân bón.
Thứ tư là quản lý dinh dưỡng cây trồng, thúc đẩy sự kết hợp tốt hơn giữa các nguồn phân bón hữu cơ có sẵn tại địa phương như phân chuồng và phân ủ (compost) với phân khoáng.
Thứ năm là áp dụng các phương thức sử dụng như “microdosing” (liều lượng tối thiểu) hoặc sự phát triển rộng rãi của các dạng phân bón đặc biệt như phân bón phân giải, phân tan chậm, kiểm soát phân giải sẽ giúp đạt được mục đích cuối cùng của bón phân đúng là để tăng sự hấp thu phân bón của cây trồng, đồng thời giảm tác hại đến môi trường.
Một số quốc gia và khu vực đang theo hướng cắt giảm lượng phân bón sử dụng và đưa ra mức tối đa về hàm lượng nitơ trong phân bón tổng hợp (trái ngược với mức đảm bảo tối thiểu hiện tại).
Ví dụ, EU công bố kế hoạch cắt giảm một phần tư lượng phân bón sử dụng trong thập kỷ này. Vào tháng 12 năm 2020, Chính phủ Canada đã công bố một trong những biện pháp giảm mức phát thải khí nhà kính phát sinh từ việc sử dụng phân bón bằng cách vào năm 2030 giảm 30% so với năm 2020.
Thứ sáu là tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ. Thực hiện thay thế phân bón tổng hợp bằng phân chuồng, phân trộn hoặc phân hủy có khả năng giảm lượng khí thải từ 10-20% hoặc cao hơn.
Bổ sung chất hữu cơ cho đất (compost, phân gia súc, phân xanh, trùn quế) sẽ tăng hàm lượng carbon trong lớp đất mặt, tạo liên kết với amoni và cố định vi sinh vật, giảm phát thải N2O và giữ lại nitơ trong đất. Đất hữu cơ thoáng, xốp hơn nên quá trình khử nitrat, giải phóng N2O ít xảy ra hơn và hạn chế giải phóng CH4.
Thứ bảy là sử dụng phân bón và dinh dưỡng để giảm thiểu phát thải, bao gồm: Cải thiện hiệu quả sử dụng nitơ bằng cách giảm rửa trôi và bay hơi; bón phân theo nhu cầu của cây trồng, tránh thừa đạm; sử dụng phân bón nhả chậm và tăng cường sử dụng các phụ gia để thích ứng với biến đổi khí hậu; điều chỉnh thành phần dinh dưỡng của phân bón; sử dụng các loại phân bón hiệu quả cao (Enhanced Efficiency Fertilizer - EEF) như phân đạm giải phóng chậm, có kiểm soát, phân nitơ ổn định (stabilized N fertilizer) hoặc phân dúi sâu (UDP) để tránh thất thoát nitơ, giảm phát sinh N2O…
Ngoài ra, sử dụng phụ gia phân bón; các chiết xuất xuất từ thực vật; một số hợp chất vô cơ… để tăng hiệu quả phân đạm, giảm tổn thất nitơ, góp phần giảm phát thải khí nhà kính.
Tuy nhiên, việc lựa chọn giải pháp, công nghệ và lộ trình chuyển đổi với ngành phân bón như thế nào cho phù hợp từ nay đến 2050 là một bài toán kinh tế cần được tính toán kỹ lưỡng, bài bản, tránh ồ ạt theo phong trào và khẩu hiệu, bởi trên thế giới đã có bài học hữu cơ hóa một cách vội vã, thiếu lộ trình, không có sự hỗ trợ kỹ thuật, các biện pháp cụ thể đã dẫn đến thất bại của nông nghiệp Sri Lanka vào năm 2021.
Phóng viên:Xin trân trọng cảm ơn ông!
