Ngành phân bón tìm cách ứng phó trước 'cú sốc' biến động địa chính trị thế giới

Tại Hội thảo “Biến động địa chính trị và chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng” ngày 9/4, TS. Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết, eo biển Hormuz đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng và nguyên liệu hóa chất. Khoảng 20 - 25% năng lượng toàn cầu và tới 25 - 30% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua khu vực này. Trong khi đó, khí tự nhiên là đầu vào chủ yếu để sản xuất amoniac - nguyên liệu chính của hầu hết các loại phân bón như urê, DAP, nitrat amon.

Mỗi năm có khoảng 15 - 20 triệu tấn amoniac từ các nước Trung Đông đi qua eo biển Hormuz để đến các thị trường châu Á và châu Âu. Khi nguồn cung này bị gián đoạn, hàng loạt nhà máy sản xuất phân bón trên thế giới, trong đó có Việt Nam, sẽ đối mặt nguy cơ thiếu nguyên liệu.

“Chỉ cần một nguy cơ gián đoạn nhỏ tại Hormuz cũng đủ khiến thị trường năng lượng và phân bón chao đảo, gây hiệu ứng domino trên quy mô toàn cầu” - ông Hà nhấn mạnh.

Hiện nay, mỗi năm Việt Nam sử dụng khoảng 9 - 10,5 triệu tấn phân bón vô cơ và 3 - 5 triệu tấn phân bón hữu cơ. Trong cơ cấu này, phân đạm urê chiếm vai trò quan trọng với nhu cầu khoảng 1,8 triệu tấn/năm, trong khi năng lực sản xuất trong nước đạt khoảng 2,6 triệu tấn, từ 4 nhà máy lớn gồm Đạm Phú Mỹ, Đạm Cà Mau, Đạm Hà Bắc và Đạm Ninh Bình.

Ngoài ra, nhiều loại phân bón khác như DAP, kali hay các nguyên liệu đầu vào quan trọng vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Đặc biệt, kali hiện vẫn phải nhập khẩu hoàn toàn, trong khi amoniac và lưu huỳnh - hai nguyên liệu then chốt - chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động năng lượng toàn cầu.

“Phân bón là ngành vừa gắn với an ninh năng lượng, vừa gắn với an ninh lương thực. Theo FAO, phân bón đóng góp tới 40 - 60% năng suất nông nghiệp, đồng thời chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí đầu vào sản xuất”, TS Phùng Hà nói.

Theo ông, chi phí đầu vào tăng đã nhanh chóng tác động tới thị trường trong nước. Giá phân bón hiện tăng khoảng 40 - 50%, trong khi giá nguyên liệu tăng mạnh hơn nhiều, điển hình như lưu huỳnh tăng gấp 2 - 2,5 lần.

Thực tế khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy, chi phí vật tư nông nghiệp tăng cao trong khi giá nông sản có xu hướng giảm đã khiến nhiều nông dân phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, thậm chí giảm bớt vụ sản xuất để giảm lỗ.

“Có những vùng, người dân chấp nhận bỏ một vụ, tập trung cho các vụ còn lại vì nếu sản xuất tiếp thì không có lãi”, TS Phùng Hà cho biết.

Điều này tạo ra rủi ro không chỉ với ngành phân bón mà còn với toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp, trong bối cảnh phân bón là yếu tố thiết yếu quyết định năng suất cây trồng.

Trước những biến động khó lường, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho rằng ưu tiên hàng đầu là bảo đảm nguồn cung phân bón cho sản xuất nông nghiệp trong nước.

Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón gắn với an ninh năng lượng và an ninh lương thực, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.

Các doanh nghiệp cần duy trì sản xuất ổn định, ưu tiên thị trường nội địa, đồng thời tiết kiệm năng lượng và nguyên liệu đầu vào. Việc đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển các loại phân bón hiệu quả cao (EEF) cũng là giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực chi phí.

Trong bối cảnh giá thế giới biến động, một số doanh nghiệp xuất khẩu được khuyến cáo tạm thời điều chỉnh kế hoạch xuất khẩu để ưu tiên nguồn cung trong nước.

Về phía thương mại, cần đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, giảm phụ thuộc vào khu vực Trung Đông, đồng thời tối ưu chi phí trung gian để hạn chế tác động lan truyền đến giá bán.

Đối với người nông dân, việc sử dụng phân bón theo nguyên tắc “4 đúng” cần được đẩy mạnh, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng và giảm chi phí đầu vào. Hiện nay, lượng sử dụng phân bón tại Việt Nam khoảng 430 kg/ha, cao gấp hơn 3 lần mức trung bình thế giới (khoảng 140 kg/ha), cho thấy dư địa tiết giảm còn rất lớn.

Về lâu dài, người đứng đầu Hiệp hội Phân bón Việt Nam kiến nghị cần sớm xây dựng chương trình khoa học - công nghệ về phân bón nhằm phát triển các sản phẩm mới, nâng cao hiệu quả sử dụng và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.

Bên cạnh đó, công tác quản lý thị trường cần được tăng cường, đặc biệt là kiểm soát tình trạng phân bón giả, kém chất lượng - vấn đề đang gây thiệt hại lớn cho người nông dân và làm méo mó thị trường.

Theo ông, việc xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón gắn với an ninh năng lượng và an ninh lương thực sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam chủ động ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài.

"Trong bối cảnh xung đột Trung Đông còn nhiều diễn biến khó lường, khả năng thích ứng và chủ động của doanh nghiệp, cùng với chính sách điều hành kịp thời, sẽ quyết định mức độ ổn định của thị trường phân bón trong nước", TS Phùng Hà nhấn mạnh.