Ngày An toàn Bệnh nhân Thế giới: Thực trạng tiêu thụ đồ uống có đường ở trẻ em và thanh thiếu niên đáng báo động

Năm 2026, WHO lựa chọn chủ đề “Safe care for noncommunicable diseases” - “Khám chữa bệnh an toàn cho các bệnh không lây nhiễm” với khẩu hiệu “Safe care for life!” - “Chăm sóc an toàn trọn đời!”

Thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh

Chia sẻ tại Hội thảo cung cấp thông tin về giảm tiêu thụ muối và các giải pháp thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh, Phó Cục Trưởng Cục Phòng bệnh TS. Lê Thái Hà nhấn mạnh, Việt Nam hiện đang phải đối mặt với gánh nặng bệnh tật ngày càng gia tăng từ các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư và các bệnh hô hấp mạn tính.

Phó Cục Trưởng Cục Phòng bệnh TS. Lê Thái Hà chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Hải Yến

Trong đó, một trong những căn nguyên cốt lõi dẫn đến tình trạng này bắt nguồn từ chế độ ăn uống không lành mạnh, xu hướng gia tăng sử dụng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và tiêu thụ quá nhiều muối và đồ uống có đường.

Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia PGS.TS Trương Tuyết Mai thông tin, bệnh không lây nhiễm hiện là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên thế giới. Mỗi năm có khoảng 43 triệu người tử vong do bệnh không lây nhiễm, trong số đó, khoảng 8 triệu ca tử vong mỗi năm có liên quan đến chế độ ăn không hợp lý.

Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, sự gia tăng bệnh không lây nhiễm không thể tách rời những thay đổi trong môi trường và thói quen ăn uống. Kết quả điều tra dinh dưỡng năm 2020 ở người trưởng thành Việt Nam cho thấy lượng thịt tiêu thụ bình quân đầu người tăng từ 84g/người/ngày năm 2010 lên 136,4g/người/ngày năm 2020; tại khu vực thành phố đạt 155,3g/ngày. Trong khi đó, lượng rau và quả chín dù đã tăng nhưng mới đạt khoảng 66 - 77% nhu cầu khuyến nghị.

Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia PGS.TS Trương Tuyết Mai thông tin, mỗi năm có khoảng 43 triệu người tử vong do bệnh không lây nhiễm. Ảnh: Hải Yến

Lượng muối tiêu thụ trung bình giảm từ 9,4g/ngày năm 2015 xuống 8,1g/ngày năm 2021, song vẫn cao khoảng 1,6 lần mức khuyến nghị dưới 5g/ngày của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Bên cạnh đó, theo thông tin từ Bộ Y tế, thực trạng tiêu thụ đồ uống có đường ở trẻ em và thanh thiếu niên cũng ở mức đáng báo động. Trong giai đoạn 10 năm gần đây, cùng với mức độ tiêu thụ đồ uống có đường tăng gấp đôi tại Việt Nam, tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ học đường từ 5 - 19 tuổi đã tăng gấp đôi, ở người trưởng thành tỷ lệ thừa cân béo phì cũng đã tăng 30% trong 6 năm (từ năm 2015 - 2020).

Đặc biệt, nhóm thực phẩm siêu chế biến với những sản phẩm đã bị phá vỡ cấu trúc tự nhiên thông qua tinh luyện sâu, tách xơ, bổ sung đường tinh luyện, chất béo công nghiệp, muối và hàng loạt phụ gia tạo mùi, tạo màu, tạo vị như bánh kẹo, nước ngọt, xúc xích, đồ hộp, mì ăn liền, đồ ăn nhanh… đang trở thành xu hướng thói quen tiêu dùng, là yếu tố làm tăng nguy cơ ăn quá mức và rối loạn chuyển hóa.

Đọc nhãn dinh dưỡng

Thực tế ghi nhận, thực phẩm chế biến sẵn ngày càng xuất hiện nhiều trong bữa ăn gia đình. Để hình thành thói quen và thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh, cần triển khai nhiều giải pháp như đồng bộ các biện pháp chính sách bắt buộc về thuế, quảng cáo và môi trường thực phẩm học đường, kèm hệ thống giám sát đủ mạnh để đo lường tác động. Bên cạnh đó, truyền thông nâng cao nhận thức của công chúng, tạo sự đồng thuận xã hội để các nhà hoạch định chính sách có cơ sở ban hành quy định bảo vệ sức khoẻ.

Cần hình thành thói quen đọc nhãn dinh dưỡng, thúc đẩy chế độ ăn uống lành mạnh

Trong đó, dán nhãn cảnh báo dinh dưỡng và kỹ năng đọc thông tin trên nhãn dán là yếu tố quan trọng giúp người dân đưa ra lựa chọn phù hợp, có lợi cho sức khỏe.

Theo Thạc sĩ Lê Thị Thu Hà, Trường Đại học Y tế công cộng, việc dán nhãn cảnh báo dinh dưỡng nổi bật ở mặt trước bao bì là công cụ trực quan giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận diện sản phẩm chứa hàm lượng cao về muối, đường hoặc chất béo bão hòa chỉ trong vài giây. Khi thông tin được hiển thị rõ ràng, người dân sẽ chủ động đưa ra lựa chọn có lợi cho sức khỏe, đồng thời tạo áp lực tích cực buộc ngành công nghiệp thực phẩm phải tái cấu trúc công thức sản phẩm.

Về vấn đề này, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Trương Tuyết Mai chia sẻ, khi mua thực phẩm, mọi người nên dành thời gian đọc toàn bộ thông tin dinh dưỡng trên nhãn, bên cạnh việc quan tâm đến hạn sử dụng, tên sản phẩm hay nhà sản xuất. Khi đọc bảng thành phần dinh dưỡng, nên chú ý đơn vị tính và số khẩu phần. Đây là yếu tố quan trọng để chúng ta tính toán lượng chất dinh dưỡng thực tế đưa vào cơ thể. Giá trị dinh dưỡng có thể được ghi trên 100 ml, 100 gam hoặc trên một khẩu phần.

Sau khi xác định đơn vị tính, người tiêu dùng có thể lần lượt xem các thành phần dinh dưỡng, gồm tổng năng lượng, chất béo, carbohydrate, chất đạm và natri. Với sản phẩm có bổ sung đường, cần chú ý lượng đường tổng số; với các sản phẩm chiên rán, cần quan tâm đến chất béo và chất béo bão hòa. Nếu trên nhãn dinh dưỡng có thêm thông tin về vitamin và khoáng chất, người tiêu dùng cũng có thể xem để biết lượng các chất này trong mỗi khẩu phần.

Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam TS. Angela Pratt cho biết WHO sẽ tích cực ủng hộ các chính sách y tế, khuyến khích chủ động truyền thông về các biện pháp tiến bộ. Ảnh: Hải Yến

Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam TS. Angela Pratt cho biết, trong những năm gần đây, Chính phủ đã đưa ra một số biện pháp quan trọng nhằm thúc đẩy chế độ ăn uống lành mạnh, WHO rất tự hào đã đồng hành hỗ trợ những nỗ lực này. WHO sẽ tích cực ủng hộ các chính sách y tế dựa trên bằng chứng, khuyến khích chủ động truyền thông về các biện pháp tiến bộ như dán nhãn dinh dưỡng mặt trước, kiểm soát quảng cáo thực phẩm bẩn, tạo sự đồng thuận xã hội để các nhà hoạch định chính sách có cơ sở ban hành quy định bảo vệ sức khỏe.

Đồng thời, việc truyền thông nâng cao nhận thức của công chúng và thúc đẩy đối thoại dựa trên bằng chứng về các chính sách bảo vệ, cải thiện sức khỏe cộng đồng; thông tin chính xác, kịp thời không chỉ giúp người dân đưa ra lựa chọn có lợi cho sức khỏe mà còn góp phần tạo đồng thuận với các chính sách y tế công cộng. Đây là điều kiện cần thiết để thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh được triển khai hiệu quả.