Thói quen ăn mặn, 'hảo ngọt' tăng gánh nặng bệnh ung thư, tim mạch

Hôm nay 17/9 là Ngày An toàn Người bệnh thế giới (World Patient Safety Day). Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã phát đi thông điệp hành động với chủ đề "Khám chữa bệnh an toàn cho các bệnh không lây nhiễm", cùng khẩu hiệu xuyên suốt: "Chăm sóc sức khỏe an toàn trọn đời!".

WHO nhấn mạnh rằng, người mắc các bệnh không lây nhiễm (NCDs) như bệnh tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính thường đòi hỏi quá trình theo dõi, chăm sóc và điều trị lâu dài. Vì vậy, việc bảo đảm an toàn có ý nghĩa quyết định trong suốt toàn bộ chu trình: từ phòng bệnh, phát hiện sớm, chẩn đoán, điều trị, quản lý bệnh mạn tính cho đến khả năng tự chăm sóc của người dân tại gia đình.

Trong đó, chế độ dinh dưỡng lành mạnh có vai trò quan trọng, bởi đây là một trong những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi và người dân có thể chủ động điều chỉnh từ những bữa ăn hằng ngày.

Chăm sóc an toàn cho các bệnh không lây nhiễm là chủ đề của Ngày An toàn Người bệnh Thế giới năm 2026. Ảnh: WHO

Khẩu phần ăn của người Việt Nam biến đổi theo hướng bất lợi

Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong và 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật. Trong đó, bệnh tim mạch là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu, gây khoảng 200.000 ca tử vong mỗi năm, tương đương khoảng 33% tổng số ca tử vong.

Bên cạnh đó, mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca đột quỵ, với tỷ lệ người trẻ và trung niên chiếm khoảng 30%. Mô hình bệnh tật cũng cho thấy xu hướng gia tăng các bệnh mạn tính, tình trạng đồng mắc và trẻ hóa một số bệnh không lây nhiễm.

Phân tích về nguyên nhân của thực trạng này, PGS.TS Trương Tuyết Mai - Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng nhận định, chế độ ăn không lành mạnh là một trong những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi, tác động trực tiếp đến các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như thừa cân, béo phì, tăng huyết áp và tăng đường huyết. Trên thế giới, chế độ ăn uống không hợp lý được cho là liên quan đến khoảng 8 triệu ca tử vong mỗi năm.

Cùng với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của môi trường thực phẩm, khẩu phần ăn của người Việt Nam đang xuất hiện nhiều yếu tố bất lợi cho sức khỏe.

Lượng muối tiêu thụ vẫn ở mức cao

Mức tiêu thụ muối trung bình của người Việt Nam đã giảm từ 9,4 g/ngày năm 2015 xuống 8,1 g/ngày giai đoạn 2020–2021, nhưng vẫn cao hơn khoảng 60% so với khuyến nghị dưới 5 g/ngày của WHO.

Đáng chú ý, khoảng 70% lượng natri được đưa vào cơ thể đến từ gia vị nêm nếm và nước chấm được thêm trong quá trình chế biến hoặc khi ăn. Thói quen ăn mặn có liên quan chặt chẽ với tăng huyết áp, từ đó làm gia tăng nguy cơ đột quỵ và bệnh tim mạch.

Rau và trái cây chưa được sử dụng đủ trong khẩu phần

Mặc dù Việt Nam có nguồn thực phẩm tươi sống phong phú, thống kê cho thấy khoảng 4 trong 10 người Việt Nam không ăn đủ rau, củ và trái cây.

Mức tiêu thụ rau khoảng 231 g/ngày và quả chín khoảng 140,7 g/ngày mới đạt khoảng 66–77% nhu cầu khuyến nghị. Việc thiếu rau, quả đồng nghĩa với việc khẩu phần có thể không cung cấp đủ chất xơ, kali và nhiều vi chất cần thiết cho sức khỏe.

Thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường ngày càng dễ tiếp cận

Sự phát triển của thức ăn nhanh, cửa hàng tiện lợi và dịch vụ giao đồ ăn khiến việc tiếp cận các sản phẩm giàu năng lượng, nhiều đường, muối và chất béo trở nên dễ dàng hơn.

Tiêu thụ đồ uống có đường tại Việt Nam đã tăng mạnh trong những năm qua. Việc sử dụng thường xuyên các sản phẩm này có thể làm tăng tổng lượng đường và năng lượng đưa vào cơ thể, qua đó góp phần làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa.

Đáng lưu ý, tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên cũng gia tăng nhanh. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Tại khu vực nội thành một số đô thị lớn, tỷ lệ này ở học sinh tiểu học được ghi nhận ở mức cao.

Những thay đổi trong khẩu phần không chỉ tác động đến cân nặng. Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến có liên quan với nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính, trong đó có đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch.

Thay đổi từ chính bữa ăn hàng ngày

Chuyên gia dinh dưỡng cho rằng, để chủ động phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, mỗi người có thể bắt đầu từ những thay đổi đơn giản nhưng duy trì thường xuyên trong lựa chọn và chế biến thực phẩm.

Giảm muối: Hạn chế lượng muối và gia vị mặn khi nấu ăn; giảm sử dụng nước chấm; ưu tiên các loại gia vị, rau thơm và thảo mộc để tăng hương vị món ăn. Đồng thời, cần lưu ý lượng muối "ẩn" trong các thực phẩm chế biến sẵn như mì ăn liền, xúc xích, thịt đóng hộp, đồ ăn nhẹ.
Tăng rau xanh và trái cây: Ưu tiên thực phẩm tươi, đa dạng rau trong các bữa ăn; lựa chọn trái cây tươi thay cho bánh, kẹo và các món ăn nhẹ nhiều đường. Một chế độ ăn lành mạnh không chỉ là cắt giảm một vài thành phần mà cần bảo đảm sự đa dạng thực phẩm, tăng rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn đạm phù hợp.
Hạn chế đồ uống có đường: Nước lọc nên là lựa chọn chính để giải khát. Hạn chế nước ngọt có ga, nước tăng lực, trà đóng chai và các loại đồ uống pha chế nhiều đường.
Vận động thể chất thường xuyên cũng góp phần kiểm soát cân nặng và các yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm. WHO khuyến nghị người trưởng thành duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần.
Bên cạnh thay đổi hành vi, chính sách cũng có thể góp phần định hướng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn. Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi năm 2025 đưa nước giải khát có hàm lượng đường trên 5 g/100 ml vào diện chịu thuế, với mức thuế suất 8% từ năm 2027 và 10% từ năm 2028.  

Nguồn: WHO và HealthBrige

Cần thông tin dinh dưỡng dễ hiểu trên mặt trước bao bì

ThS.BS. Phạm Thị Quỳnh Nga - WHO Việt Nam cho rằng, người dân cần được hỗ trợ để có thể đưa ra lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn. Hiện nay, thông tin dinh dưỡng trên bao bì thường có nhiều thuật ngữ chuyên môn, cỡ chữ nhỏ và được trình bày theo cách không phải người tiêu dùng nào cũng dễ dàng đọc, hiểu và so sánh trong thời gian ngắn.

Vì vậy, việc cung cấp thông tin dinh dưỡng rõ ràng, dễ hiểu, trực quan trên mặt trước bao bì (Front-of-Pack Labelling – FOPL) được các chuyên gia và tổ chức y tế quan tâm như một công cụ hỗ trợ người tiêu dùng.

FOPL là hình thức trình bày thông tin dinh dưỡng tóm tắt, trực quan ở mặt trước bao bì, có thể bao gồm các nhãn cảnh báo hàm lượng cao về đường, muối, chất béo hoặc các hệ thống đánh giá dinh dưỡng khác. Mục tiêu là giúp người tiêu dùng nhanh chóng nhận diện những đặc điểm dinh dưỡng quan trọng của sản phẩm mà không phải thực hiện các phép tính phức tạp.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh người tiêu dùng thường đưa ra quyết định mua hàng trong thời gian ngắn. Khi thông tin về hàm lượng đường, muối, chất béo và năng lượng được thể hiện rõ ràng, việc so sánh giữa các sản phẩm cũng thuận tiện hơn.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đề cập đến việc bảo vệ trẻ em trước hoạt động quảng cáo, tiếp thị các sản phẩm chứa nhiều đường, muối và chất béo, đặc biệt trên môi trường số và tại khu vực xung quanh trường học.

Việc đồng bộ các chính sách như dán nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì sẽ là bước đi quan trọng giúp người dân dễ dàng đưa ra những lựa chọn lành mạnh, hướng tới mục tiêu "Safe care for life! – Chăm sóc sức khỏe an toàn trọn đời!" cho một Việt Nam khỏe mạnh.