Nghệ An phát triển cây con chủ lực (Bài 3): Cảnh báo bền vững và bộ giải pháp an toàn cho phát triển kinh tế địa phương

Cảnh báo sớm rào cản sinh thái và Tiêu chuẩn xanh quốc tế

Giai đoạn 2026-2030 sẽ là thời kỳ các quy định xanh quốc tế trở thành rào cản nặng nề đối với xuất khẩu nông sản chủ lực của Nghệ An nói riêng và cả nước nói chung. Theo phân tích ngành kinh tế môi trường, các quy định như ESG (Quản trị Môi trường, Xã hội và Tổ chức), tiêu chuẩn dấu chân Carbon và EUDR (Quy định chống phá rừng Châu Âu) đang thay đổi hoàn toàn bối cảnh cạnh tranh cho ngành nông nghiệp địa phương.

Dứa là cây đang được chú trọng, mở rộng diện tích trồng tại nhiều địa phương tại Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Công 

Hiện nay, hơn 70% doanh nghiệp nông nghiệp Nghệ An chưa có hệ thống theo dõi và chứng minh nguồn gốc sản phẩm tuân thủ EUDR, dẫn đến nguy cơ bị cấm xuất khẩu các mặt hàng như cà phê, gạo, và trái cây tươi vào thị trường châu Âu. Đặc biệt, ngành cà phê Nghệ An, chiếm 12% tổng giá trị xuất khẩu nông sản của tỉnh, sẽ phải đối mặt với yêu cầu chứng minh không sử dụng đất nông nghiệp được khai thác sau năm 2020 theo quy định mới của EUDR. Nếu không cải thiện, ngành này có thể mất đến 30% thị phần châu Âu vào năm 2028.

Bên cạnh đó, tiêu chuẩn dấu chân carbon đang được áp dụng nghiêm ngặt hơn tại các thị trường xuất khẩu chính. Các doanh nghiệp nông nghiệp Nghệ An hiện chỉ có mức tiêu thụ năng lượng trung bình 0,8 tCO2e trên tấn sản phẩm. Chỉ số này thấp hơn mức trung bình quốc tế 1,2 tCO2e nhưng vẫn không đáp ứng yêu cầu của các thương hiệu lớn như Nestlé hay Unilever với yêu cầu giảm dấu chân carbon xuống dưới 0,5 tCO2e vào năm 2030.

Bộ giải pháp an toàn & Quản trị rủi ro phát triển

Để đối mặt với những thách thức này, Nghệ An cần xây dựng hệ thống quản trị sinh thái toàn diện cho ngành nông nghiệp với 3 giải pháp cốt lõi:

Xây dựng Bộ tiêu chí Đánh giá tác động sinh thái lồng ghép trực tiếp vào khâu xét duyệt dự án cây, con chủ lực. Hiện nay, quy trình xét duyệt dự án nông nghiệp tại Nghệ An chủ yếu tập trung vào hiệu quả kinh tế, chưa có chỉ số đánh giá tác động sinh thái dài hạn.

Bộ tiêu chí mới sẽ bao gồm: tỷ lệ sử dụng hóa chất, mức tiêu thụ nước, mức độ thay đổi sử dụng đất và tác động đến đa dạng sinh học. Mỗi dự án cây, con chủ lực sẽ phải được đánh giá theo tiêu chí này trước khi được phép triển khai, đảm bảo không gây tổn thương cho hệ sinh thái địa phương.

Mía là cây nguyên liệu đang được mở rộng diện tích lên 25.700 ha. Ảnh: Nguyễn Công

Chuyển dịch tư duy từ "Thâm dụng nông nghiệp sản lượng" sang "Nông nghiệp sinh thái đa giá trị". Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng, các doanh nghiệp nên phát triển mô hình nông nghiệp kết hợp trồng, nuôi và bảo vệ sinh thái. Ví dụ, mô hình trồng cà phê kết hợp với cây che bóng bản xương đã được chứng minh có thể tăng sản lượng cà phê lên 15% đồng thời bảo vệ nguồn nước và đa dạng sinh học tại khu vực cao nguyên Nghệ An.

Ngoài ra, việc phát triển sản phẩm xử lý sớm như cà phê rang xay, gạo thải tinh sẽ giúp tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp, giảm chi phí vận chuyển và giảm dấu chân carbon.

Theo đánh giá từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, nếu không chủ động thay đổi phương thức quản lý và tư duy canh tác, tổn thất kinh tế do thời tiết cực đoan sẽ ngày càng gia tăng. Thống kê cho thấy, thiên tai không chỉ phá hủy hạ tầng trước mắt mà còn làm xói mòn nghiêm trọng đất canh tác, đe dọa trực tiếp đến mục tiêu duy trì tỷ lệ che phủ rừng bền vững ổn định trên 58% của tỉnh.

Đề xuất cơ chế tín dụng xanh, bảo hiểm rủi ro sinh thái và ứng dụng công nghệ số trong quản lý chuỗi cung ứng. Ngân hàng nhà nước Việt Nam nên có chính sách cho vay ưu đãi cho các doanh nghiệp nông nghiệp áp dụng công nghệ sinh thái với lãi suất thấp hơn 2-3% so với lãi suất thông thường.

Mô hình chăn nuôi gà đẻ trứng thảo dược cung ứng cho các siêu thị ngày càng được nhân rộng. Ảnh: Nguyễn Công

Bảo hiểm rủi ro sinh thái: Xây dựng gói bảo hiểm cho các doanh nghiệp đối mặt với rủi ro do thiên tai, thay đổi thời tiết hoặc vi phạm quy định xanh quốc tế, giúp giảm gánh nặng tài chính cho ngành.

Công nghệ số: Áp dụng hệ thống theo dõi chuỗi cung ứng theo tiêu chuẩn blockchain để chứng minh nguồn gốc sản phẩm, giúp doanh nghiệp dễ dàng đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Hiện nay, chỉ có 5% doanh nghiệp nông nghiệp Nghệ An sử dụng công nghệ này, nhưng con số này có thể tăng lên 40% vào năm 2030 nếu có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức quốc tế.

Tuyên truyền đồng hành kiến tạo

Tạp chí Kinh tế Môi trường có vai trò then chốt trong việc cung cấp luận chứng khoa học, cảnh báo cần thiết cho ngành nông nghiệp Nghệ An. Từ nay đến năm 2030, tạp chí sẽ tổ chức các hội thảo, khóa đào tạo cho các doanh nghiệp nông nghiệp về các quy định xanh quốc tế, giúp họ hiểu rõ yêu cầu và xây dựng kế hoạch tuân thủ kịp thời.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho biết: "Đây là “cơ hội vàng” để thúc đẩy các giải pháp bền vững tại Việt Nam. Với công nghệ hiện đại sẵn sàng và hành lang pháp lý từ Luật Bảo vệ Môi trường 2020, Việt Nam có thể tận dụng áp lực xã hội và nhận thức ngày càng cao của người dân để xây dựng một nền kinh tế môi trường hiệu quả, đồng thời bảo vệ sức khỏe cộng đồng".

Bên cạnh đó, Tạp chí Kinh tế Môi trường sẽ thường xuyên đăng tải các nghiên cứu, bài phân tích về tình hình phát triển nông nghiệp sinh thái tại Nghệ An, giúp chính phủ và các doanh nghiệp nắm bắt được xu hướng và thay đổi chiến lược phát triển phù hợp.

Với tinh thần trách nhiệm, Tạp chí Kinh tế Môi trường với đội ngũ các chuyên gia là nhà khoa học, nhà quản lý có nhiều kinh nghiệm trước đó...cam kết đồng hành cùng địa phương trong lĩnh vực điều hành kinh tế nông nghiệp an toàn, hiệu quả và bền vững trong giai đoạn hội nhập toàn cầu.