Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Chuyển đổi số để nghề truyền thống đi xa hơn

Kể câu chuyện nghề để chạm tới khách hàng

Chia sẻ với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát (làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội) cho rằng, chuyển đổi số đang tạo cơ hội lớn để các làng nghề truyền thống mở rộng thị trường. Nếu trước đây, sản phẩm sơn mài chủ yếu được giới thiệu qua cửa hàng, triển lãm, hội chợ hoặc khách hàng trực tiếp đến xưởng, thì nay, mạng xã hội và thương mại điện tử giúp nghệ nhân tiếp cận khách hàng trên phạm vi rộng hơn, kể cả thị trường quốc tế.

Cá nhân ông đã sử dụng Facebook, TikTok và các nền tảng số để giới thiệu tác phẩm, chia sẻ quá trình sáng tác, công đoạn chế tác sơn mài và câu chuyện văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm. Thay vì chỉ đăng hình ảnh thành phẩm, ông muốn công chúng hiểu rõ hơn về quá trình lao động của người nghệ nhân, từ lựa chọn chất liệu, tạo vóc, làm nền đến hoàn thiện bề mặt.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát. Ảnh: FBNV

Theo ông, hiệu quả chuyển đổi số không nên chỉ được đo bằng lượt xem hay tương tác. Quan trọng hơn là khả năng xây dựng thương hiệu, tạo niềm tin với khách hàng và chuyển sự quan tâm trên môi trường mạng thành đơn hàng, khách tham quan hoặc trải nghiệm tại xưởng.

Để tạo sức hút lâu dài, nghệ nhân cần chuyển từ việc đơn thuần giới thiệu sản phẩm sang kể câu chuyện về sản phẩm. Bởi sơn mài là loại hình nghệ thuật có chiều sâu về kỹ thuật, chất liệu và văn hóa; mỗi tác phẩm có thể trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Với tác phẩm lấy cảm hứng từ văn hóa làng cổ Đường Lâm, nghệ nhân có thể kể về kiến trúc cổ, chất liệu đá ong, phong tục địa phương hoặc những giá trị văn hóa được gửi gắm trong sáng tạo. Các video ghi lại kỹ thuật khảm vỏ trứng, khảm trai, mài và đánh bóng cũng giúp người xem hiểu rõ hơn về công sức phía sau vẻ đẹp của sơn mài.

Mỗi nền tảng số có thể đảm nhiệm một vai trò riêng: video ngắn thu hút sự chú ý bằng hình ảnh trực quan; bài viết chuyên sâu giải thích giá trị văn hóa, kỹ thuật; website, danh mục điện tử và mã QR cung cấp thông tin về tác phẩm, nghệ nhân, chất liệu và quy trình chế tác.

Tuy nhiên, ông Phát nhấn mạnh hoạt động quảng bá phải bảo đảm tính trung thực, không phóng đại công đoạn thủ công, đánh đồng sản phẩm làm bằng tay với hàng công nghiệp hoặc biến giá trị văn hóa thành yếu tố trang trí đơn thuần để thu hút lượt xem.

Sáng tạo không làm lu mờ bản sắc

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, bảo tồn nghề truyền thống không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi mẫu mã của quá khứ. Nếu chỉ lặp lại những gì đã có, sản phẩm làng nghề sẽ khó đáp ứng nhu cầu hiện đại. Ngược lại, đổi mới cũng không có nghĩa là từ bỏ những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc nghề.

Trong sáng tạo sơn mài, ông chú trọng ba yếu tố: kỹ thuật truyền thống, ngôn ngữ mỹ thuật và nhu cầu sử dụng trong đời sống đương đại. Từ đó, nghệ nhân có thể phát triển sản phẩm nhỏ gọn, đồ trang trí, quà tặng văn hóa, sản phẩm lưu niệm du lịch hoặc kết hợp sơn mài với gỗ, tre và đá ong.

Việc đưa câu chuyện lịch sử, kiến trúc và văn hóa Đường Lâm vào tác phẩm cũng tạo hướng tiếp cận mới. Sản phẩm khi ấy không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn trở thành phương tiện kể chuyện về di sản địa phương, giúp người mua hiểu hơn về văn hóa đã truyền cảm hứng cho nghệ nhân.

Dù vậy, quá trình sáng tạo cần có giới hạn. Sản phẩm được giới thiệu là sơn mài thủ công truyền thống phải giữ những nguyên lý cốt lõi của kỹ thuật nghề; các giá trị lịch sử, văn hóa làm nguồn cảm hứng không được diễn giải sai lệch. Thông tin về chất liệu, quy trình chế tác và mức độ thủ công cũng cần minh bạch để khách hàng nhận diện đúng giá trị sản phẩm.

Người nghệ nhân cần giữ tư duy sáng tạo độc lập, tránh để thị hiếu nhất thời hoặc xu hướng trên mạng xã hội chi phối toàn bộ con đường nghệ thuật. Đổi mới thành công là khi sản phẩm có thể bước vào đời sống hiện đại nhưng vẫn giữ được căn cốt văn hóa và tinh thần thủ công Việt Nam.

Không chỉ mở rộng khả năng quảng bá, chuyển đổi số còn giúp nghệ nhân giảm sự phụ thuộc vào các kênh phân phối truyền thống. Thay vì chủ yếu dựa vào khách quen, cửa hàng trung gian hoặc đơn vị thu mua, các cơ sở làng nghề có thể chủ động giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng trực tiếp và xây dựng thương hiệu riêng.

Với nghề sơn mài, ông Nguyễn Tấn Phát nhìn thấy tiềm năng kết hợp 3 lĩnh vực: sản xuất thủ công, thương mại số và du lịch trải nghiệm. Khách hàng có thể tìm hiểu tác phẩm trên mạng, khám phá câu chuyện văn hóa, sau đó đến xưởng trải nghiệm hoặc đặt mua sản phẩm. Giá trị kinh tế vì thế không chỉ đến từ bán hàng mà còn từ giáo dục nghệ thuật, trải nghiệm thủ công và du lịch văn hóa.

Tuy nhiên, nhiều cơ sở nhỏ vẫn thiếu nhân lực có kỹ năng làm nội dung, quảng bá, quản lý đơn hàng và xây dựng thương hiệu. Trong khi nghệ nhân phải dành phần lớn thời gian cho chuyên môn thì kinh doanh trên môi trường số lại đòi hỏi đầu tư liên tục.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát hướng dẫn du khách trải nghiệm làm sản phẩm sơn mài. Ảnh: FBNV

Đặc thù sản xuất thủ công cũng đặt ra những khó khăn riêng. Sản phẩm sơn mài mất nhiều thời gian chế tác, khó tiêu chuẩn hóa hoàn toàn và không dễ đáp ứng đơn hàng lớn trong thời gian ngắn. Nếu không tính toán hợp lý chi phí đóng gói, vận chuyển, quảng cáo và chăm sóc khách hàng, doanh thu tăng chưa chắc đồng nghĩa với lợi nhuận tăng.

Từ thực tế đó, ông Phát cho rằng không nên để từng nghệ nhân tự xoay xở mọi khâu. Cần thúc đẩy liên kết giữa nghệ nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp, đơn vị du lịch và cơ sở đào tạo; đồng thời xây dựng nền tảng chung để giới thiệu sản phẩm, chia sẻ nguồn lực truyền thông, đào tạo kỹ năng số và hỗ trợ truy xuất thông tin.

Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp nghệ nhân bán được sản phẩm với giá trị xứng đáng, cải thiện thu nhập và có điều kiện tiếp tục đầu tư cho nghề. Đích đến không phải những con số tương tác trên mạng xã hội mà là mô hình sinh kế ổn định, giúp nghề truyền thống phát triển lâu dài.

Trao cơ hội để người trẻ tiếp nối di sản

Một vấn đề được nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát quan tâm là thu hút thế hệ trẻ tham gia bảo tồn và phát triển làng nghề. Theo ông, nhiều người trẻ vẫn quan tâm đến thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật, thiết kế và trải nghiệm mang bản sắc Việt Nam. Điều cần thiết là chuyển sự quan tâm ban đầu thành niềm đam mê, năng lực nghề nghiệp và cơ hội lập nghiệp.

Vì vậy, cách giới thiệu nghề truyền thống cần thay đổi, giúp người trẻ nhìn thấy không chỉ giá trị quá khứ mà còn khả năng sáng tạo và triển vọng nghề nghiệp trong tương lai.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát (giữa) chụp hình cùng các bạn trẻ tham quan, trải nghiệm không gian sơn mài tại làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội. Ảnh: FBNV

Sản phẩm tượng ngựa sơn mài do nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chế tác. Ảnh: FBNV

Với nghề sơn mài, các chương trình trải nghiệm tại xưởng, trường học và không gian di sản có thể giúp học sinh tìm hiểu chất liệu, quy trình chế tác và tự tay hoàn thành sản phẩm nhỏ. Đồng thời, cần kết nối nghề truyền thống với giáo dục mỹ thuật, thiết kế sản phẩm, truyền thông số, du lịch và khởi nghiệp sáng tạo.

Người trẻ không nhất thiết phải trở thành nghệ nhân theo con đường của thế hệ trước mà có thể đóng góp với vai trò nhà thiết kế, người làm truyền thông, nhà nghiên cứu, người tổ chức trải nghiệm hoặc doanh nhân văn hóa. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng để họ gắn bó lâu dài vẫn là sinh kế. Không thể chỉ kêu gọi yêu nghề, giữ nghề khi công việc chưa mang lại thu nhập tương xứng. Do đó, cần có cơ chế đào tạo gắn với việc làm, hỗ trợ phát triển sản phẩm mới, tiếp cận thị trường và xây dựng thương hiệu riêng.

Về phía nghệ nhân, trách nhiệm không chỉ là truyền lại kỹ thuật mà còn phải truyền cảm hứng, tạo không gian sáng tạo và trao cơ hội cho thế hệ kế tiếp.

Theo ông Nguyễn Tấn Phát, di sản chỉ thực sự sống khi được thế hệ hôm nay tiếp nhận, sáng tạo và trao truyền cho thế hệ mai sau. Khi người trẻ có thể sống được bằng nghề, tự hào về nghề và nhìn thấy tương lai của mình trong nghề, bảo tồn sẽ không còn chỉ là lời kêu gọi mà trở thành nhu cầu tự nhiên của cộng đồng.