Nghề nuôi cá lồng trên sông Son-sinh kế bền vững giữa lòng di sản

Những lồng cá trên dòng sông xanh. Ảnh: Tiêu Dao

Sông Son màu ngọc

Tiếng kí cách gõ vào mạn thuyền trong nhịp chèo đẩy con thuyền nhẹ nhàng trôi, khỏa bóng núi trên dòng sông Son mùa hạ, tạo nên vẻ đẹp như tranh thủy mặc. Dòng sông Son chảy qua xã Phong Nha (tỉnh Quảng Trị) dài hơn 12km, nằm trong lòng Di sản Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng không chỉ tạo nên những thắng cảnh độc nhất vô nhị, mà còn là dòng sông để những ngư phủ nuôi cá trên sông giải quyết việc làm, tăng thu nhập, góp phần to lớn vào việc phát triển kinh tế vùng và du lịch địa phương. Từ những lồng cá ban đầu, đến nay, nghề nuôi cá lồng bè toàn xã Phong Nha đã có 350 hộ ở 5 thôn ven sông Son, gồm Gia Tịnh, Xuân Sơn, Sơn Trạch, Na và Chày Lập.

Những lồng cá trên dòng sông đã có từ nhiều năm trước, sau khi Phong Nha-Kẻ Bàng trở thành Di sản thiên nhiên thế giới, một bộ phận nhỏ người dân chuyển sang làm các dịch vụ du lịch, thế nhưng vẫn có một phần lớn hộ dân thiếu công ăn việc làm vì thiếu đất, thiếu vốn, thiếu trình độ. Ở thời điểm đó, cũng chỉ có một số hộ dân manh nha nuôi cá lồng, vì đây là một nghề mới, người dân còn rất bỡ ngỡ. Ông Nguyễn Văn Mẹo được coi là một trong những người tiên phong và là tấm gương điển hình trong việc nuôi cá lồng trên sông Son.

Trải qua nhiều thập kỷ, nghề nuôi cá lồng ở sông Son có lúc thăng trầm, nhưng thời gian qua ngày càng thịnh vượng nhờ sự phát triển du lịch ở Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha-Kẻ Bàng. Bắt nguồn từ hệ thống sông ngầm trong quần thể hang động đá vôi Phong Nha-Kẻ Bàng, sông Son quanh năm trong xanh, mát lạnh và ít chịu tác động của ô nhiễm. Cá được nuôi chủ yếu bằng nguồn thức ăn tự nhiên như rong rêu, lá chuối rừng, sắn thái nhỏ và cỏ non ven sông. Nhờ chế độ ăn gần như hoàn toàn tự nhiên, thịt cá săn chắc, ngọt đậm, ít mùi tanh hơn so với nhiều vùng nuôi khác. Điều làm nên danh tiếng của cá trắm sông Son không chỉ nằm ở phương thức nuôi, mà còn ở chính nguồn nước đặc trưng của dòng sông.

Hơn 30 năm gắn bó với nghề nuôi cá lồng trên sông, ông Nguyễn Tâm (73 tuổi, thôn Gia Tịnh, xã Phong Nha) cũng như nhiều người cao tuổi tại địa phương nuôi cá trên sông đã trải qua không ít thăng trầm, gian khó. Ông Tâm kể, ngày trước, khi nghề nuôi cá lồng chưa phát triển, đa số đàn ông trong làng đều từng có những năm tháng vào rừng tìm trầm hay khai thác tài nguyên rừng để mưu sinh. Những năm gần đây, du lịch phát triển, nghề nuôi cá cung cấp cho nhu cầu tiêu thụ tăng cao, dòng sông Son đã mở ra hướng đi mới, giúp nhiều người cao tuổi giảm phát triển kinh tế phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng bằng nghề nuôi cá trong lồng bè. Với mức giá bán dao động từ 100.000 đến 120.000 đồng/kg, nhiều hộ nuôi cá thu nhập từ 150-250 triệu mỗi năm. Nghề nuôi cá đã mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân địa phương. Nhiều hộ nuôi cá như gia đình bà Trần Thị Nga, bà Đoàn Thị Tâm, ông Nguyễn Tâm, ông Nguyễn Văn Mẹo, anh Nguyễn Đình Luật, ông Nguyễn Khắc Lịnh... có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm nhờ nuôi cá trên sông.

Nhiều năm qua, nghề nuôi cá lồng trên sông Son đã trở thành sinh kế chính của nhiều gia đình tại xã Phong Nha. Người dân tận dụng dòng sông để nuôi cá, biến mặt nước thành nguồn thu nhập ổn định. Cá trong lồng chủ yếu được cho ăn cỏ voi, lá sắn, rong rêu vớt dưới sông và bột ngô nấu chín. Nhờ chế độ ăn gần như hoàn toàn tự nhiên nên thịt cá săn chắc và ngọt đậm, ít mùi tanh. Do được nuôi bằng các nguồn thức ăn tự nhiên nên cá trắm sông Son lớn rất chậm. Phải mất tầm 3 năm, cá mới đạt trọng lượng khoảng 3kg để bán, những con nhỏ hơn phải đợi sang năm thứ 4, thứ 5. Theo người dân địa phương, cá nuôi từ 3-4 năm đạt trọng lượng khoảng 3-5kg, trong khi những con nuôi lâu năm có thể nặng hơn 10kg. Cá càng lớn, thịt càng chắc, giá trị kinh tế càng cao.

Anh Nguyễn Đình Luật, một hộ nuôi 10 lồng cá cho biết, ban đầu, các lồng nuôi được làm bằng tre, quây lưới xung quanh và gắn các thùng phi nhựa bên ngoài để nổi trên mặt nước. Sau nhiều năm sử dụng, lồng tre xuống cấp, thùng phi hư hỏng nên người dân đã cải tiến bằng cách làm lồng sắt và bố trí thùng phi bên trong để tăng độ bền. Sau mỗi vụ nuôi, các lồng bè đều được đưa lên bờ để gia cố, sửa chữa. Mỗi khi bước vào mùa mưa lũ, để bảo vệ tài sản, các hộ nuôi đều khẩn trương di chuyển lồng bè vào khu vực sát bờ, đồng thời gia cố hệ thống neo đậu cẩn thận.

Nhiều loại cá có trọng lượng tới 10kg, mang lại giá trị kinh tế cao. Ảnh: Tiêu Dao

Sung túc với dòng sông

Trước đây, người dân thường chỉ nuôi được các loại giống cá truyền thống như cá trắm cỏ, cà mè, cá rô phi. Nhưng một số hộ dân đã tìm tòi và nuôi thành công các loại cá lăng, cá chình, tạo nên loại cá “đặc sản” ở miền di sản Phong Nha-Kẻ Bàng. Ông Hoàng Văn Thái (68 tuổi, thôn Xuân Tiến) là người thành công trong việc nuôi cá chình. Theo ông Thái cho biết, cá chình không tạp ăn như cá trắm, cá mè, rô phi; thức ăn của cá chình là những loại khó kiếm như giun đất, cua đồng, ếch nhái và đặc biệt là cá chỉ ăn thức ăn trong ngày chứ không dùng thức ăn để lâu. Lồng nuôi cá chình được hàn bằng kẽm nguyên tấm dày, xung quanh lồng được khoan nhiều lỗ tròn, to bằng đầu chiếc đũa ăn cơm, bởi cá chình là giống ưa sống trong tối. Hiện, gia đình ông Thái nuôi 3 lồng cá chình, mỗi năm ông thu lãi hơn 100 triệu đồng.

Những năm gần đây, khi du lịch Phong Nha-Kẻ Bàng phát triển mạnh, nhiều tour, tuyến du lịch được mở ra, bà con đươc tạo công ăn việc làm như chạy thuyền du lịch, chụp ảnh và kinh doanh buôn bán. Đặc biệt, để phục vụ cho du khách, bà con nông dân nơi đây đã tiếp tục mở rộng mô hình nuôi cá lồng trên sông Son. Các loại cá nuôi lồng bè đã trở thành thương phẩm, chế biến được nhiều món ăn ngon, bổ dưỡng và đã trở thành “đặc sản”, mang thương hiệu của vùng sông nước Phong Nha-Kẻ Bàng. Để đẩy mạnh thương hiệu đặc sản sông Son này, chính quyền địa phương thường xuyên tổ chức Hội thi cá lồng nuôi trên sông Son vào mùa du lịch hàng năm, vừa để tạo điểm nhấn du lịch, vừa thúc đẩy quảng bá sản phẩm của địa phương.

Nhiều du khách trầm trồ với những hang động kỳ vĩ hay vẻ đẹp nguyên sơ của núi rừng di sản, đồng thời còn được trải nghiệm những điều bình dị bên dòng sông Son, thưởng thức những món ăn được chế biến từ các loại cá. Tại đây, du khách không chỉ thưởng thức đặc sản, mà còn được trực tiếp trải nghiệm quy trình nuôi cá, khám phá cuộc sống ven sông và cảm nhận sâu sắc hơn các giá trị bản địa của vùng đất di sản. Chính sự kết nối giữa thiên nhiên, con người và du lịch đã tạo nên giá trị riêng cho thương hiệu “cá lồng sông Son”. Điểm đáng chú ý của mô hình sinh kế trên sông Son là vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ tài nguyên. Người dân không chỉ là người khai thác mặt nước, mà ngày càng trở thành chủ thể tham gia vào quá trình gìn giữ môi trường sống. Nhiều hộ nuôi cá đã thay đổi cách tiếp cận: Giảm mật độ lồng bè, hạn chế thức ăn công nghiệp và điều chỉnh lịch nuôi theo mùa lũ để tránh rủi ro môi trường.

Có lẽ, điều làm nên sức hấp dẫn của dòng sông di sản không chỉ là hệ sinh thái Karst thuộc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, mà còn là ẩm thực đến từ dòng Son với cách chế biến, đồng thời, câu chuyện về một dòng sông trong vùng di sản, về sinh kế của người dân và sự thích nghi giữa phát triển du lịch với bảo tồn thiên nhiên là điều ấn tượng với du khách muôn nơi. Giữa những dãy núi đá vôi trầm mặc của Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, dòng sông Son vẫn lặng lẽ chảy qua như một sợi chỉ xanh nối giữa thiên nhiên nguyên sơ và đời sống con người bình dị nhưng chứa đựng cả câu chuyện dài về cách con người học cách sống cùng di sản.