Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải: 'Biến tình yêu di sản thành hành động cụ thể, khoa học'

Luồng sinh khí mới trong đời sống văn hóa

Thưa Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải, là nghệ sĩ, từng làm công tác quản lý văn hóa và tham gia hoạch định chính sách với vai trò đại biểu Quốc hội, khi tiếp cận Nghị quyết số 80 ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, cảm xúc đầu tiên của bà là gì? Bà nhận định như thế nào về tính ưu việt của Nghị quyết này?

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải: Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị mang lại cho tôi một niềm xúc động khó tả. Nghị quyết này tạo động lực để văn nghệ sĩ và đông đảo các tầng lớp nhân dân cùng chung tay phát huy sức sáng tạo, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời chủ động tiếp thu tinh hoa nhân loại, đóng góp vào sự phát triển của nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới.

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải (thứ 2 từ trái sang) cùng các nghệ sĩ trẻ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Tính ưu việt của Nghị quyết số 80 chính là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý. Quan điểm chỉ đạo tại Nghị quyết nêu rõ: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Điều đó đã mang lại một luồng sinh khí mới cho đời sống văn hóa, khẳng định một tầm nhìn chiến lược.

Minh chứng rõ nét về tầm quan trọng của chính sách

Nhìn lại lịch sử, Bắc Ninh (trước đây là Hà Bắc) từng có bước đi tiên phong để hồi sinh dân ca quan họ và sau này là một hành trình dài đưa di sản vươn tầm thế giới vào năm 2009. Từ thực tế đó, bà thấy việc hoạch định chính sách đã tiếp sức cho sự phát triển của quan họ như thế nào?

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải: Nói về điều này, tôi biết ơn tầm nhìn chiến lược của các nhà quản lý văn hóa thế hệ trước. Từ năm 1969, tỉnh Hà Bắc đã quyết định thành lập Đội Quan họ. Chúng tôi, lớp nghệ sĩ đầu tiên được tạo điều kiện học tập bài bản nhưng cốt lõi nhất, nhân văn nhất chính là việc tổ chức cho chúng tôi "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm) với các nghệ nhân tại các làng quan họ gốc.

Nghệ sĩ Nhân dânThúy Cải sinh năm 1953 tại xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh. Năm 1969, khi mới 16 tuổi, bà là một trong những thành viên đầu tiên được tuyển vào Đội ca hát Quan họ, tiền thân của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, bà là một trong những người đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, sau này là Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, giữ cương vị Trưởng đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh giai đoạn 1996-2008. Bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 1988, Nghệ sĩ Nhân dân năm 2015; là đại biểu Quốc hội khóa IX (1992-1997).

Ban ngày, chúng tôi cùng bà con xuống ruộng cấy lúa, hái dâu. Tối đến, bên bóng đèn dầu hay dưới ánh trăng, chúng tôi ngồi nghe các nghệ nhân truyền dạy từng câu hát. Các cụ rút ruột, rút gan mà truyền lại. Những tháng ngày "ba cùng" ấy giúp chúng tôi thẩm thấu trọn vẹn vốn cổ của quan họ.

Hoạt động của Đội Quan họ, sau này là Đoàn Dân ca Quan họ đã góp phần đưa làn điệu dân ca này đến gần hơn với công chúng. Từ đó tạo cú hích mạnh mẽ đưa phong trào chơi quan họ sống lại rực rỡ sau thời gian trầm lắng vì chiến tranh. Đó chính là biểu hiện rõ ràng nhất của một chính sách quản lý văn hóa đúng đắn.

Sau này, khi quan họ được UNESCO ghi danh vào năm 2009, Bắc Ninh lại một lần nữa chứng minh tầm nhìn chính sách khi biến tình yêu di sản thành những hành động cụ thể và khoa học.

Tỉnh đã xây dựng một "hệ sinh thái" hoàn chỉnh từ chính sách đãi ngộ, tôn vinh nghệ nhân - những "bảo tàng sống" giữ hồn di sản cho đến việc khôi phục hệ thống nhà chứa quan họ, không gian diễn xướng truyền thống và đưa quan họ vào trường học. Khi chính sách đi đúng hướng, di sản không chỉ được bảo tồn “trong tủ kính” mà trở nên giàu sức sống, làm giàu cho quê hương qua du lịch, xây dựng hình ảnh và bồi đắp nhân cách con người.

Tôi là một trong những người may mắn được chứng kiến hành trình của dân ca quan họ Bắc Ninh từ những ngày còn gian khó trong bom đạn chiến tranh, cho đến khi bước lên sân khấu quốc tế và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đi qua chặng đường dài ấy, tôi càng thấm thía một điều: Di sản được sinh ra từ Nhân dân, được gìn giữ bởi những người con lam lũ nơi xóm làng nhưng để di sản ấy có thể sống mãi, phát triển bền vững và vươn xa thì nhất định phải có sự đồng hành của Đảng, Nhà nước bằng những chính sách đúng đắn, kịp thời.

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải giới thiệu cuốn sổ chép tay các bài hát quan họ từ năm 1969.

Không chỉ cống hiến trên sân khấu mà bà còn từng là một đại biểu Quốc hội khóa IX. Trải nghiệm ở cả hai vai trò ấy mang lại cho bà chiêm nghiệm gì?

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải: Còn nhớ ngày ấy, khi được tín nhiệm giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội, tôi băn khoăn lắm. Mình là người làm nghệ thuật, chỉ quen ca hát, liệu có gánh vác nổi trọng trách quốc gia? Nhưng khi được cử tri tin tưởng, tôi hiểu mình phải nỗ lực gấp hai, gấp ba. Tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu về văn hóa tỉnh nhà, thường xuyên lắng nghe cử tri.

Còn nhớ những năm tháng ấy, người dân đôi bờ sông Đuống đi lại khó khăn vô cùng vì "cách trở đò giang". Các đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Bắc, trong đó có tôi, đã mang tâm tư của bà con phản ánh lên diễn đàn Quốc hội, thiết tha kiến nghị xây dựng một cây cầu. Sau này, cầu Hồ bắc qua sông Đuống được hoàn thành, bà con qua lại thuận tiện hơn rất nhiều lần, kinh tế cũng phát triển tốt hơn.

Trải nghiệm quý giá ấy cho tôi hiểu rằng: Việc quan tâm lắng nghe tiếng nói của Nhân dân để hoạch định chính sách sẽ có tác động rất lớn đến đời sống xã hội. Không riêng gì kinh tế, văn hóa và các lĩnh vực khác cũng cần có sự điều tiết kịp thời, khoa học của chính sách.

Vinh dự, trách nhiệm của nghệ sĩ

Vinh dự luôn đi đôi với trách nhiệm. Vậy, với tư cách của người đi trước, bà suy nghĩ như thế nào về trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ hiện nay trước những yêu cầu mới của thời đại?

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải: Vui thì rất vui nhưng trăn trở thì cũng nhiều. Thời gian qua, tôi rất băn khoăn khi thấy một bộ phận nghệ sĩ trẻ có lối sống buông thả, sa vào tệ nạn. Đáng ngại hơn, có một số người phát ngôn thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội.

Sinh thời, Bác Hồ kính yêu của chúng ta từng dạy "văn hóa soi đường cho quốc dân đi". Nghệ sĩ là người làm đẹp cho đời, là tấm gương ứng xử trước công chúng, vì vậy không thể nhân danh "cái tôi nghệ sĩ" hay sự "sáng tạo" để sống vô kỷ luật.

Triển khai thực hiện Nghị quyết số 80, tôi rất mong muốn Đảng và Nhà nước quan tâm hơn nữa đến công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho đội ngũ văn nghệ sĩ. Chúng ta cần có những cơ chế, chế tài đủ sức nặng để một mặt khuyến khích sáng tạo nhưng mặt khác phải có sự "thanh lọc" quyết liệt, tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Mong rằng các nghệ sĩ trẻ hãy đón nhận dòng chảy văn hóa bằng cả sự tự trọng và lòng biết ơn, cùng các tầng lớp nhân dân tích cực thi đua lao động sáng tạo, gìn giữ và phát huy bản sắc để văn hóa Việt Nam thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Xin trân trọng cảm ơn Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Cải!