Nghệ thuật thời AI: Rộng mở sáng tạo và ranh giới bản quyền

AI bước vào thế giới nghệ thuật

Mới đây, album Thương câu dân ca do nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác đã ra mắt với 5 ca khúc: Ngẫu hứng còn duyên, Tính chuyện trăm năm, Thương câu dân ca, Nghe tim mình rơi và Chị hai sao đứng đầu đình, lấy chất liệu từ dân ca quan họ Bắc Ninh. Trong đó, MV Thương câu dân ca, Tính chuyện trăm năm được giới thiệu trên nền tảng số, với phần hình ảnh được sáng tạo hoàn toàn bằng công nghệ AI, lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ. Hình ảnh cổng làng, lũy tre, liền anh liền chị ngồi thuyền rồng hát giao duyên, đến trang phục… đều hiện lên sống động.

Tìm hiểu về vẻ đẹp văn hóa Bắc Bộ, tranh dân gian Đông Hồ… để thực hiện tác phẩm, đạo diễn hình ảnh kiêm nghệ sĩ AI Xuân Mạnh cho biết, mỗi bối cảnh đều được thiết kế và kiểm soát thủ công qua hàng trăm vòng chỉnh sửa. AI không thay thế nghệ sĩ, nhưng giúp rút ngắn thời gian sản xuất, giảm chi phí và mở rộng khả năng hiện thực hóa trí tưởng tượng, nâng cao chất lượng hình ảnh.

AI dần trở thành "cộng sự" sáng tạo của nghệ sĩ. Ảnh: MV "Thương câu dân ca"

Là một trong những người tiên phong thử nghiệm điện ảnh AI tại Việt Nam, đạo diễn Phạm Vĩnh Khương đã thực hiện nhiều MV ứng dụng công nghệ này, như: Mắt bão, Bức tranh Đại Việt, Chạm, Đầu hàng đi… Theo đạo diễn Phạm Vĩnh Khương, công nghệ giúp việc sáng tạo nội dung chuyên nghiệp trở nên dễ dàng hơn. Dù có những khó khăn riêng, nhưng “so với rào cản lớn nhất là chi phí sản xuất thì đó là thử thách hoàn toàn có thể vượt qua bằng sự sáng tạo không ngừng”.

Nhiều bộ phim Việt cũng bắt đầu đưa AI vào quy trình sản xuất như Chốt đơn, Mã thức tỉnh, Khu rừng kỳ diệu… Việc ứng dụng AI diễn ra ở nhiều khâu: phác thảo kịch bản, dựng bảng phân cảnh, tạo nhân vật ảo, thay thế gương mặt và giọng nói diễn viên, dựng bối cảnh hay thiết kế kỹ xảo...

Trong âm nhạc, AI ngày càng tham gia sâu vào sáng tác, phối khí, sản xuất và phân phối nội dung. PGS. TS. Đỗ Hồng Quân cho biết, ông từng “rất sửng sốt” khi chứng kiến khả năng sáng tạo của AI. Chỉ vài phút sau khi đặt yêu cầu, công nghệ này có thể tạo ra một bài hát đầy đủ nhạc, lời, giọng hát bè hay đơn ca, thậm chí mô phỏng giọng của nghệ sĩ nổi tiếng.

Ở lĩnh vực văn chương, công nghệ hỗ trợ gợi mở ý tưởng, xây dựng tuyến nhân vật, biên tập… AI giúp nhà văn vượt qua những giới hạn kỹ thuật và tiết kiệm thời gian trong khâu xử lý dữ liệu. Nhà văn Võ Thị Xuân Hà cho rằng, thay vì đứng ngoài làn sóng công nghệ, cần chủ động khai thác AI như trợ lý sáng tạo và quảng bá tác phẩm.

Dễ sáng tạo, khó bảo vệ bản quyền

Hiện diện như “cộng sự sáng tạo” trong nhiều lĩnh vực văn học nghệ thuật, AI đang rút ngắn khoảng cách giữa ý tưởng và khả năng thực thi, đồng thời mở ra không gian sáng tạo mới cho nghệ thuật trong kỷ nguyên số. Không chỉ với nhà sáng tạo chuyên nghiệp, người yêu điện ảnh, văn chương hay mỹ thuật giờ đây có thể hiện thực hóa ý tưởng của mình bằng những công cụ công nghệ với chất lượng ngày càng chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ sáng tạo là những thách thức ngày càng lớn. Theo Báo cáo Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025 - 2026 do PGS. TS. Nguyễn Văn Thăng Long, Đại học RMIT Việt Nam làm trưởng nhóm nghiên cứu, các bản nhạc AI mô phỏng giọng ca sĩ nổi tiếng, các ca khúc tạo bằng Suno AI đang xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội với lượng xem rất lớn.

Cuối năm 2025, mạng xã hội Việt Nam xuất hiện làn sóng video “giọng ca AI” hát nhạc của Trịnh Công Sơn, thu hút hàng triệu lượt xem. Nhiều ca khúc quen thuộc được phối theo phong cách mới bằng giọng hát nhân tạo, thậm chí có lượng nghe vượt bản gốc. Điều đáng nói là phần lớn các sản phẩm này được đăng tải khi chưa xin phép gia đình tác giả hoặc đơn vị nắm giữ bản quyền, trong khi các kênh đăng tải vẫn thu lợi từ quảng cáo trên nền tảng số.

Làn sóng AI trong nghệ thuật đặt ra bài toán bảo vệ bản quyền

Sự phát triển ồ ạt ấy đặt ra bài toán nan giải cho ngành công nghiệp sáng tạo. Nếu tác phẩm bị tái tạo dễ dàng bằng AI mà không có cơ chế bảo vệ hiệu quả, động lực sáng tạo của nghệ sĩ sẽ bị suy giảm, đồng thời khó thu hút nhà đầu tư và các thương hiệu tham gia vào những dự án văn hóa dài hạn.

Tại Diễn đàn Bản quyền Việt Nam - Hàn Quốc năm 2026 diễn ra ngày 7/5, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh cho biết, trước sự phát triển mạnh của AI, Việt Nam đã có những điều chỉnh chính sách và hoàn thiện hệ thống pháp luật để thích ứng với yêu cầu mới.

Khoản 5, Điều 6, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ giao Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong trường hợp đối tượng được tạo ra có sử dụng AI.

Để cụ thể hóa quy định này, Chính phủ đã ban hành Điều 5a của Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 9/4/2026, quy định về quyền tác giả và quyền liên quan đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng trong trường hợp con người có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để sáng tạo, định hình hoặc thực hiện.

Nguyên tắc cốt lõi vẫn là bảo vệ sự sáng tạo của con người, còn AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Theo quy định, con người phải đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo; đồng thời chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm có sử dụng AI. Điều này nhằm tránh tình trạng lấy tác phẩm của người khác làm dữ liệu đầu vào rồi chỉnh sửa hoặc tái tạo bằng AI dẫn tới xâm phạm bản quyền.

Luật cũng bổ sung quy định liên quan tới việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện hệ thống AI, với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý tới quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ.

Khi công nghệ ngày càng tham gia sâu vào quá trình sản xuất và lan tỏa tác phẩm, việc xây dựng cơ chế bảo vệ bản quyền hiệu quả không chỉ để bảo vệ nghệ sĩ, mà còn để gìn giữ giá trị cốt lõi của sáng tạo, tạo nền tảng cho công nghiệp văn hóa và công nghiệp nội dung Việt Nam phát triển bền vững.