Nghị viện châu Âu thông qua Đạo luật AI sửa đổi: Vừa nới, vừa siết để thích ứng

Gói sửa đổi vừa được Nghị viện châu Âu thông qua không làm thay đổi triết lý quản lý AI dựa trên mức độ rủi ro, nhưng điều chỉnh đáng kể cách thức triển khai: gia hạn thời gian tuân thủ đối với các hệ thống AI rủi ro cao, giảm gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp, đồng thời bổ sung lệnh cấm đối với các ứng dụng AI tạo hình ảnh khỏa thân giả và đẩy nhanh các yêu cầu minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra.

Gia hạn thời điểm áp dụng đối với AI rủi ro cao

Nội dung có ảnh hưởng lớn nhất của gói sửa đổi là việc lùi thời hạn áp dụng các nghĩa vụ đối với AI rủi ro cao. Theo quy định mới, các hệ thống AI thuộc Phụ lục III - bao gồm AI sử dụng trong tuyển dụng lao động, giáo dục, chấm điểm tín dụng, tiếp cận dịch vụ công, thực thi pháp luật hay quản lý biên giới - sẽ chỉ phải tuân thủ đầy đủ từ ngày 2/12/2027, thay vì mốc sớm hơn theo lộ trình cũ. Đối với AI tích hợp trong các sản phẩm chịu quy định an toàn chuyên ngành như thiết bị công nghiệp, máy móc, thang máy hay một số sản phẩm tiêu dùng, thời hạn được kéo dài đến 2/8/2028.

Nghị viện châu Âu thông qua Đạo luật AI năm 2024. Ảnh: EuroNews

Quyết định này được xem là sự thừa nhận rằng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật của châu Âu chưa sẵn sàng. Nếu giữ nguyên tiến độ cũ, doanh nghiệp sẽ phải chứng minh tuân thủ trong khi các tiêu chuẩn đánh giá, quy trình chứng nhận và cơ quan kiểm định vẫn chưa hoàn thiện.

Đối với giới doanh nghiệp, đây là khoảng thời gian quý giá để chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật, thiết lập quy trình quản lý rủi ro và thử nghiệm hệ thống trước khi bước vào giai đoạn thực thi đầy đủ. Tuy nhiên, nhiều tổ chức xã hội dân sự lại lo ngại việc trì hoãn sẽ khiến những người đang chịu tác động của AI trong tuyển dụng, giáo dục hoặc dịch vụ công phải chờ thêm nhiều tháng mới được hưởng các cơ chế bảo vệ đầy đủ.

Lằn ranh đỏ mới đối với AI tạo sinh

Nếu nội dung đầu tiên mang tính “nới”, thì điểm sửa đổi thứ hai thể hiện rõ xu hướng “siết”. Lần đầu tiên, EU bổ sung vào danh mục hành vi bị cấm các hệ thống AI được thiết kế để tạo ra hình ảnh, video hoặc âm thanh mang nội dung tình dục không có sự đồng thuận của người bị mô tả, bao gồm các ứng dụng thường được gọi là “nudifier” - công cụ sử dụng AI để biến ảnh mặc quần áo thành ảnh khỏa thân giả. Các hệ thống tạo hoặc hỗ trợ tạo tài liệu xâm hại tình dục trẻ em bằng AI cũng bị cấm hoàn toàn.

Đây là phản ứng trực tiếp trước sự bùng nổ của deepfake tình dục trong hai năm qua. Hàng loạt vụ việc tại châu Âu cho thấy công nghệ AI tạo sinh đang bị lợi dụng để sản xuất hình ảnh giả mạo nhắm vào phụ nữ, trẻ em và người nổi tiếng, gây tổn hại nghiêm trọng đến danh dự, quyền riêng tư và an toàn cá nhân.

Khác với nhiều quy định trước đây chỉ yêu cầu minh bạch hoặc gắn nhãn, lần sửa đổi này lựa chọn cách tiếp cận mạnh tay hơn: cấm ngay từ mục đích sử dụng.

Tăng minh bạch, giảm thủ tục

Bên cạnh việc cấm các ứng dụng AI độc hại, EU cũng điều chỉnh nhiều nghĩa vụ theo hướng thực dụng hơn. Một thay đổi đáng chú ý là đẩy sớm yêu cầu đối với nội dung do AI tạo ra. Theo quy định mới, các nhà cung cấp phải triển khai giải pháp để hình ảnh, âm thanh hoặc video do AI tạo có thể được nhận diện bằng các dấu hiệu kỹ thuật như watermark hoặc metadata ở định dạng máy có thể đọc, qua đó hỗ trợ phát hiện và truy vết nội dung tổng hợp.

Trong khi đó, doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ được hưởng nhiều cơ chế hỗ trợ hơn nhằm giảm chi phí tuân thủ. Các yêu cầu về tài liệu kỹ thuật, đánh giá sự phù hợp hay tiếp cận không gian thử nghiệm pháp lý (sandbox) được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, phản ánh nỗ lực của EU trong việc duy trì năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp công nghệ châu Âu trước sức ép ngày càng lớn từ Mỹ và Trung Quốc.

Một điểm kỹ thuật nhưng có ý nghĩa lớn là ngay cả khi doanh nghiệp tự đánh giá hệ thống của mình không thuộc diện AI rủi ro cao, họ vẫn phải đăng ký và giải trình cơ sở đánh giá. Quy định này nhằm ngăn tình trạng doanh nghiệp tự ý “gắn nhãn an toàn” để né tránh nghĩa vụ pháp lý.

Từ “luật tiên phong” đến “luật khả thi”

Việc sửa đổi AI Act chỉ sau chưa đầy hai năm kể từ khi được ban hành có thể khiến nhiều người bất ngờ. Tuy nhiên, điều này phản ánh một thực tế: AI phát triển nhanh hơn nhiều so với chu kỳ xây dựng pháp luật.

Nếu AI Act năm 2024 đánh dấu tham vọng của châu Âu trở thành người viết luật cho kỷ nguyên AI, thì gói sửa đổi năm 2026 cho thấy EU đang chuyển sang giai đoạn thực dụng hơn. Thay vì cố giữ nguyên mọi quy định ban đầu, khối này chấp nhận điều chỉnh để bảo đảm luật có thể thực thi, giảm gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp nhưng vẫn bổ sung các biện pháp mạnh đối với những nguy cơ mới như deepfake tình dục và nội dung xâm hại trẻ em.

Đó cũng là thông điệp lớn nhất của lần sửa đổi này. Quản trị AI không phải một bộ quy tắc bất biến, mà là một khuôn khổ pháp lý phải liên tục thích ứng với tốc độ phát triển của công nghệ. Trong cuộc đua AI toàn cầu, khả năng điều chỉnh kịp thời có thể quan trọng không kém việc trở thành bên ban hành luật đầu tiên.