Nghịch lý lớn nhất của cuộc cách mạng AI

Khác với những cuộc cách mạng công nghiệp trước chủ yếu thay thế lao động chân tay, AI đang trực tiếp tác động đến những công việc đòi hỏi tri thức và kỹ năng, khiến mối liên hệ từng được xem là tất yếu giữa tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm dần bị phá vỡ.

AI ngày càng phát triển và tác động mạnh đến những công việc trí thức. (Ảnh minh họa)

Quay lại thập niên 1990 sau khi hệ thống cáp quang được triển khai, các bệnh viện Mỹ nhận thấy việc truyền các tệp ghi âm qua bên kia bán cầu vừa rẻ vừa hiệu quả. Những lao động Ấn Độ thông thạo tiếng Anh và thuật ngữ y khoa sẽ chuyển các bản ghi âm thành báo cáo hoàn chỉnh chỉ sau một đêm.

Chênh lệch múi giờ trở thành lợi thế, khi một bác sĩ phẫu thuật ở Mỹ có thể đọc ghi chú trước khi đi ngủ và sáng hôm sau thức dậy với bản báo cáo đã được đánh máy hoàn chỉnh nhận được từ Ấn Độ.

Đến đầu những năm 2000, ngành này dường như có tương lai vững chắc. Các công ty xây dựng học viện đào tạo, đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin (CNTT) và hứa hẹn với những người trẻ rằng đây sẽ là một nghề nghiệp ổn định trong tương lai.

Tuy nhiên, lời hứa đó nhanh chóng sụp đổ.

Aakash, một nhân viên tại Bengaluru (Ấn Độ), gia nhập công ty sau nhiều tháng đào tạo. Khi phỏng vấn, anh từng hỏi CEO liệu AI có đe dọa công việc của mình hay không và nhận được câu trả lời: “Ít nhất phải 5 năm nữa”.

Chỉ vài tháng sau, các khách hàng Mỹ đồng loạt hủy hợp đồng hoặc chuyển sang nền tảng AI. Hàng trăm nhân viên mất việc gần như chỉ sau một đêm, tuyển dụng đóng băng, còn những lao động mới được nhận vào rồi nhanh chóng bị cắt giảm.

Các nhà kinh tế gọi đây là nhóm công việc có “mức độ phơi nhiễm cao, tính bổ trợ thấp”, tức những vị trí AI có thể thay thế hoàn toàn thay vì hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn.

Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Ấn Độ. Từ các trung tâm chăm sóc khách hàng đến ngành phiên âm, nhiều công việc văn phòng từng giúp hình thành tầng lớp trung lưu ở các nước đang phát triển đang dần bị AI tạo sinh thay thế.

Ngay cả những người tham gia gắn nhãn dữ liệu để huấn luyện các mô hình AI cũng thừa nhận họ đang đào tạo chính công nghệ có thể khiến mình thất nghiệp.

Các nhân viên CNTT tham gia buổi đào tạo kỹ năng tại tòa nhà văn phòng Tech Mahindra ở Noida, Ấn Độ. (Ảnh: Reuters)

Nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây chủ yếu cơ giới hóa sức lao động, AI đang tiến sâu vào năng lực tư duy - yếu tố cốt lõi của các nghề nghiệp chuyên môn.

Theo các nghiên cứu, kỹ sư công nghệ sinh học, nhà toán học và biên tập viên đều nằm trong nhóm nghề có mức độ tiếp xúc rất cao với AI.

Trong lĩnh vực tài chính và CNTT, những báo cáo do chuyên viên phân tích thực hiện, các đoạn mã của lập trình viên mới hay mô hình đánh giá rủi ro đang dần được AI đảm nhiệm.

Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, khoảng một phần tư tổng số công việc trên thế giới có thể được tự động hóa, tương đương 300 triệu việc làm toàn thời gian biến mất.

Lịch sử từng chứng kiến công nghệ xóa bỏ nhiều nghề nghiệp.

Năm 1945, hơn 15.000 nhân viên vận hành thang máy tại New York đình công, khiến nhiều tòa nhà và cơ quan chính phủ gần như tê liệt. Chỉ vài năm sau, ngành sản xuất cải tiến công nghệ, bổ sung hệ thống điều khiển tự động và đến thập niên 1970, nghề vận hành thang máy gần như biến mất.

Jibu Elias, tác giả cuốn sách “Sự phân chia mới: Quyền lực, kiểm soát và cái giá của trí tuệ nhân tạo“, cho rằng điểm khác biệt của AI là nó không thay thế từng nghề riêng lẻ mà có thể làm rỗng cả một nhóm việc làm chỉ trong thời gian ngắn.

Những người chịu tác động mạnh nhất thường là lao động trẻ, nhân viên văn phòng, phụ nữ và lực lượng lao động tại các quốc gia đang phát triển.

Ấn Độ là ví dụ điển hình. Từ năm 2022 đến tháng 4/2024, ngành công nghệ nước này cắt giảm hơn 500.000 việc làm.

Trong chín tháng đầu năm 2025, tổng số tuyển dụng ròng của năm doanh nghiệp CNTT lớn nhất nước này chỉ còn 17 người, dấu hiệu cho thấy “giấc mơ tầng lớp trung lưu” từng được xây dựng nhờ ngành gia công phần mềm đang dần tan vỡ.

Kamlesh Kamtekar ở Mumbai (Ấn Độ), sau nhiều năm làm thiết kế đồ họa và học thêm hoạt hình 3D, anh buộc phải từ bỏ nghề để chuyển sang lái xe ba bánh khi thị trường bị thu hẹp bởi các công cụ AI tạo sinh.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra trên toàn cầu. Năm ngoái, hàng trăm doanh nghiệp công nghệ tiếp tục cắt giảm nhân sự khi AI và tự động hóa giúp tăng năng suất.

Lao động trong ngành công nghệ chịu tác động mạnh từ chính sự phát triển của công nghệ AI. (Ảnh: Business Today)

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), khoảng 60% việc làm tại các nền kinh tế phát triển chịu tác động đáng kể của AI tạo sinh, trong khi tỷ lệ này ở các nước thu nhập thấp chỉ khoảng 26%. Điều này không đồng nghĩa các nước nghèo ít bị ảnh hưởng hơn, mà phản ánh khoảng cách ngày càng lớn về khả năng tiếp cận công nghệ.

IMF gọi đây là “Sự phân kỳ lớn”, khi dòng vốn và lợi ích kinh tế tiếp tục chảy về những quốc gia có đủ hạ tầng và nguồn nhân lực để khai thác AI, còn các nước đang phát triển đối mặt với suy giảm việc làm, tiền lương đình trệ và nguy cơ tụt hậu dài hạn.

Các chuyên gia OECD cũng cho rằng AI tạo sinh có thể giúp GDP của các nền kinh tế phát triển tăng thêm tới 6,4%, nhưng đồng thời thay thế hàng triệu lao động. Nói cách khác, nền kinh tế vẫn tăng trưởng nhưng việc làm không tăng theo.

Một nghiên cứu của Anthropic công bố năm 2026 tiếp tục củng cố nhận định này khi cho thấy những nghề có mức độ sử dụng AI càng cao thì triển vọng tăng trưởng việc làm đến năm 2034 càng thấp.

Đáng chú ý, nhóm chịu rủi ro lớn nhất không phải lao động trình độ thấp mà lại là những người có học vấn cao, thu nhập khá và phần lớn là phụ nữ.

Theo Jibu Elias, AI đang tạo ra ba nhóm lao động, bao gồm những người biết khai thác AI để nâng cao năng suất, những người bị AI thay thế và những người không đủ điều kiện tiếp cận công nghệ.

Trong khi các nền kinh tế phát triển chủ yếu đối mặt với nhóm đầu tiên, nhiều quốc gia mới nổi phải cùng lúc gánh chịu hai nhóm còn lại.

Đó cũng là nghịch lý lớn nhất của cuộc cách mạng AI: nền kinh tế có thể trở nên hiệu quả hơn, doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn, nhưng ngày càng nhiều người lao động đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau.