Nghiên cứu cơ chế thù lao theo vụ việc cho người làm công tác xã hội trong lĩnh vực nuôi con nuôi

Qua nghe báo cáo của Cục Hành chính tư pháp, góp ý về quy định liên quan đến giám sát, thanh tra, kiểm tra, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho rằng cần phân định rõ giữa chức năng giám sát và chức năng quản lý nhà nước. Theo đó, chức năng giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức có liên quan đã được quy định trong hệ thống pháp luật, không cần tiếp tục quy định lại trong từng luật chuyên ngành. Trong khi đó, thanh tra, kiểm tra là hoạt động thuộc chức năng quản lý nhà nước, mang tính hành chính, vì vậy cần được quy định phù hợp ở văn bản dưới luật, thay vì đưa thêm vào các quy định của dự thảo Luật.

Thứ trưởng đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến góp ý về nội dung này nhưng điều chỉnh cách thể hiện cho thống nhất với quan điểm xây dựng pháp luật hiện nay. Nếu nội dung chủ yếu liên quan đến trách nhiệm thanh tra, kiểm tra trong quản lý nhà nước thì không nhất thiết phải quy định tại dự thảo Luật mà có thể giao Chính phủ quy định chi tiết bằng nghị định. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tiếp thu ý kiến góp ý, vừa tránh quy định chồng lấn, thiếu thống nhất với các luật đã được ban hành gần đây, nhất là những nội dung liên quan đến quyền con người.

Đối với quy định về người làm công tác xã hội tham gia hỗ trợ trong lĩnh vực nuôi con nuôi, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc đề nghị tiếp tục rà soát kỹ sự cần thiết của việc đặt ra một hệ thống tiêu chuẩn riêng. Theo Thứ trưởng, hiện nay đã có quy định của pháp luật về người làm công tác xã hội, trong đó có các yêu cầu liên quan đến đạo đức, điều kiện, trình độ và hoạt động nghề nghiệp. Vì vậy, nếu dự thảo Luật Nuôi con nuôi tiếp tục đặt ra thêm những tiêu chuẩn riêng như phải có hiểu biết pháp luật về nuôi con nuôi, được đào tạo, bồi dưỡng chuyên ngành công tác xã hội, có kiến thức tâm lý hoặc kỹ năng giao tiếp với trẻ em thì cần làm rõ cơ sở xác định, cơ quan đánh giá và công nhận những tiêu chuẩn này.

Thứ trưởng lưu ý, việc bổ sung thêm các tiêu chuẩn mà không xác định được cơ chế đánh giá, công nhận sẽ có thể làm phát sinh thêm thủ tục hành chính và đầu mối thực hiện. Trong khi đó, những yêu cầu cơ bản đối với người làm công tác xã hội đã được pháp luật chuyên ngành quy định. Do đó, hướng phù hợp là không quy định thêm tiêu chuẩn riêng trong Luật Nuôi con nuôi, mà tập trung làm rõ người làm công tác xã hội được tham gia với tư cách gì, thực hiện những nội dung nào và chịu trách nhiệm ra sao.

Thứ trưởng cũng đề nghị xác định rõ nhóm người làm công tác xã hội được lựa chọn tham gia vào quá trình hỗ trợ nuôi con nuôi. Đây là vấn đề cần được quy định chặt chẽ bởi trên thực tế có nhiều nhóm, loại hình hoạt động khác nhau có thể được gọi là hoạt động công tác xã hội. Việc tham gia không thể được hiểu theo hướng bất kỳ cá nhân nào đang hoạt động trong lĩnh vực xã hội cũng có thể tự mình tham gia. Cơ quan có thẩm quyền cần xác định, lựa chọn người phù hợp và người được lựa chọn phải chịu trách nhiệm xuyên suốt quá trình tham gia vụ việc, thay vì thay đổi người thực hiện giữa các công đoạn.

Theo Thứ trưởng, quy định này cần được cơ cấu lại theo hướng làm rõ 4 vấn đề: xác định đối tượng được lựa chọn tham gia; xác định vị trí, vai trò của người làm công tác xã hội; quy định cụ thể nội dung hoạt động và trách nhiệm của họ; đồng thời xác định chính sách phù hợp đối với người tham gia. Trong đó, cần cân nhắc bỏ các tiêu chuẩn riêng nếu những tiêu chuẩn này đã được pháp luật hiện hành quy định.

Một vấn đề khác được Thứ trưởng nhấn mạnh là cần xác định đúng bản chất và giới hạn quyền của người làm công tác xã hội trong quá trình hỗ trợ nuôi con nuôi. Người làm công tác xã hội không phải là chủ thể có quyền quyết định việc một trường hợp có được nhận con nuôi hay không. Ý kiến của họ phải được xác định là một nguồn thông tin, một kênh tham vấn, hỗ trợ cơ quan nhà nước trong quá trình xem xét, đánh giá vụ việc. Người làm công tác xã hội có thể rà soát, đánh giá hoàn cảnh, cung cấp thông tin về trẻ em và người nhận con nuôi, chỉ ra những ưu điểm, vấn đề còn cần xem xét và lập báo cáo để cơ quan có thẩm quyền tham khảo.

Thứ trưởng lưu ý, nếu không quy định rõ vai trò này, có thể phát sinh cách hiểu rằng người làm công tác xã hội có quyền đồng ý hoặc không đồng ý đối với việc cho nhận con nuôi. Đây là cách hiểu không phù hợp. Việc quyết định cuối cùng vẫn thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Hoạt động của người làm công tác xã hội có tính chất bổ trợ, tham vấn và cung cấp thêm thông tin nhằm giúp quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi khách quan, đầy đủ hơn.

Về chế độ đối với người làm công tác xã hội, Thứ trưởng cho rằng cần nghiên cứu quy định về thù lao theo vụ việc. Việc tham gia hỗ trợ có thể kéo dài từ giai đoạn tư vấn trước khi nhận con nuôi đến quá trình theo dõi, đánh giá sau khi việc nuôi con nuôi được thực hiện. Do đó, nếu đã xác định một người tham gia và chịu trách nhiệm theo dõi vụ việc thì cần có cơ chế thù lao phù hợp với công việc thực tế.

Theo Thứ trưởng, không nên thiết kế theo hướng phụ cấp thường xuyên mà nên nghiên cứu cơ chế thù lao theo từng vụ việc, tương tự cách thức áp dụng đối với một số hoạt động có tính chất vụ việc khác. Dự thảo có thể quy định nguyên tắc người làm công tác xã hội được hưởng thù lao theo quy định của pháp luật, còn mức thù lao, phương thức chi trả và các nội dung cụ thể sẽ được quy định tại văn bản hướng dẫn. Cách quy định này vừa thể hiện sự ghi nhận đối với công sức của người tham gia, vừa tạo cơ sở để Chính phủ quy định chi tiết, bảo đảm tính khả thi của chính sách.

Liên quan đến dữ liệu điện tử, Thứ trưởng đề nghị tiếp tục rà soát, chỉnh lý quy định về xây dựng, hoàn thiện và mở rộng cơ sở dữ liệu liên quan đến nuôi con nuôi, trong mối liên hệ với cơ sở dữ liệu quốc gia về hộ tịch. Những nội dung mang tính kỹ thuật như cơ chế tiếp cận, khai thác dữ liệu, đối tượng được tiếp cận và các điều kiện cụ thể không nhất thiết phải quy định chi tiết ngay trong Luật mà có thể giao Chính phủ quy định tại nghị định. Theo Thứ trưởng, quy định trong Luật nên tập trung vào nguyên tắc và định hướng chính sách, bảo đảm ngắn gọn, rõ ràng, còn các vấn đề kỹ thuật sẽ được cụ thể hóa ở văn bản hướng dẫn.

Thứ trưởng cũng yêu cầu bổ sung nội dung về chuyển đổi số, theo hướng quy định việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giải quyết việc nuôi con nuôi, theo dõi sự phát triển của con nuôi và hỗ trợ con nuôi tìm kiếm nguồn gốc...