Ngôi chùa di sản trên đỉnh núi Phật Tích

Toàn cảnh chùa di sản Thanh Mai trên núi Phật Tích, TP Hải Phòng.

Chùa Thanh Mai tọa lạc trên núi Phật Tích, còn gọi là núi Tam Ban, thuộc địa phận phường Nguyễn Trãi (TP Hải Phòng). Đây là danh lam cổ tự, gắn liền với Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm Đại Việt.

Từ thời Trần (thế kỷ XIV), chùa được Đệ Nhị tổ Pháp Loa tôn giả mở rộng, phát triển, trở thành đại danh lam, gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp của ngài.

Chùa có quy mô lớn ở thế kỷ XVII, XVIII. Năm 2005, chùa được trùng tu: tam quan, phật điện, tổ đường, nhà mẫu, đường lên chùa.

Hiện nay, ngôi chùa cổ có kiến trúc, gồm Tam quan, Nhà bia, Phật điện, Nhà tổ, Tháp tổ. Phía sau chùa còn có đường mòn dẫn lên đỉnh núi Phật Tích, nơi lưu dấu tích của một số công trình kiến trúc cổ, được gọi là Thanh Mai 2-3-4. Năm 2021, các nhà khảo cổ đã khai quật tại di tích Thanh Mai 2, phát hiện nền móng kiến trúc chùa cổ với 3 lớp kiến trúc thời Trần, thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn nằm xếp chồng lên nhau.

Bên trong tam quan, điện phật, nhà tổ chùa Thanh Mai sau nhiều lần trùng tu cho đến ngày nay.

Hệ thống di vật tại chùa hiện còn 4 tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV-XVIII. Đặc biệt là tấm bia "Thanh Mai Viên Thông tháp bi", khắc năm Đại Trị thứ 5 (1362), ghi chép thân thế, sự nghiệp của Đệ Nhị tổ thiền phái Trúc Lâm, được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2016. Tấm bia cũng lưu giữ thông tin về tình hình chính trị, tôn giáo, ruộng nương đương thời và những hoạt động của Trúc Lâm Tam Tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang.

Chùa Thanh Mai hiện còn lưu giữ 8 ngôi tháp cổ xây dựng từ thế kỷ XIV-XVIII. Trong đó, Viên Thông bảo tháp chứa xá lị của Đệ Nhị tổ Pháp Loa, xây dựng từ thời Trần, được trùng tu năm 1718 và năm 2005.

Tại khuôn viên của Viên Thông bảo tháp, có 3 cây đại khoảng 600 tuổi, một cây thị và một cây thiên tuế khoảng 100 tuổi.

Kiến trúc tam quan, phật điện, nhà tổ chùa Thanh Mai.

Lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 3 hằng năm, nhân dịp tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ Nhị tổ Pháp Loa tôn giả với các nghi lễ truyền thống, giảng kinh, chạy đàn, mộc dục và các trò chơi dân gian... Mỗi dịp mùng 1, ngày rằm, chùa đón tiếp nhiều người dân và du khách thập phương đến hành hương, chiêm bái, tận hưởng không khí thanh tịnh nơi cửa thiền trên đỉnh núi Phật Tích.