Người con của núi rừng Võ Nhai

Đồng chí Nông Văn Cún (1918-1945) Ảnh tư liệu

Đồng chí Nông Văn Cún dân tộc Nùng, sinh năm 1918 trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Phú Thượng, châu Võ Nhai, nay là xã Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên - nơi có phong trào cách mạng phát triển sớm và mạnh của tỉnh Thái Nguyên. Năm 1938, khi phái viên của Xứ ủy Bắc Kỳ Lê Xuân Thụ về gây dựng phong trào cách mạng ở Võ Nhai, lập nên Đoàn Thanh niên Dân chủ, đồng chí Nông Văn Cún đã sớm giác ngộ, trở thành một trong những thanh niên đầu tiên của tỉnh Thái Nguyên được kết nạp. Với lòng yêu nước và nhiệt thành của tuổi trẻ, đồng chí đã hăng hái làm liên lạc, trở thành người giúp việc tích cực, tin cậy của phái viên Xứ ủy Bắc Kỳ tại địa bàn xã Phú Thượng, La Hiên (châu Võ Nhai). Năm 20 tuổi, đồng chí vinh dự được đứng trong hàng ngũ của Đảng Cộng sản Đông Dương, hoạt động tại Võ Nhai (Thái Nguyên) và Bắc Sơn (Lạng Sơn). Sách Lịch sử Đảng bộ huyện Võ Nhai (xuất bản năm 2018) cho biết: “Tháng 7/1939, trong một lần đến xã Hưng Vũ (Bắc Sơn), đồng chí Nông Văn Cún (Thái Long) đã sa vào tay giặc. Mặc dù bị địch tra tấn dã man, đồng chí vẫn không hề khai báo, giữ trọn khí tiết của người đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương”. Đồng chí bị xử án, đưa đi giam cầm tại nhà tù Lạng Sơn.

Sự kiện khởi nghĩa Bắc Sơn tháng 9/1940 là một trong những mốc dấu quan trọng đánh dấu sự trưởng thành trong đấu tranh cách mạng của đồng chí Nông Văn Cún. Ngày 22/9/1940, từ Long Châu (Quảng Tây - Trung Quốc), phát xít Nhật vượt biên giới Việt - Trung tiến đánh Lạng Sơn, quân Pháp chống cự yếu ớt rồi tháo chạy. Nắm bắt thời cơ, đồng chí Nông Văn Cún và một số đảng viên như Hoàng Đình Ruệ, Đường Văn Thức… đã vượt ngục trở về Bắc Sơn. Tối 26/9/1940, đồng chí Nông Văn Cún, Hoàng Đình Ruệ, Đường Văn Thức họp với đồng chí Dương Công Bình, Hoàng Văn Hán - những đảng viên trung kiên của châu Bắc Sơn tại đình Nông Lục (xã Hưng Vũ) bàn thảo phương án phát động quần chúng nổi dậy khởi nghĩa vũ trang. Sáng 27/9/1940, cũng tại đình Nông Lục, Ban cán sự Châu ủy Bắc Sơn gấp rút họp bàn quyết định phát động khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền ngay trong tối hôm đó. Đồng chí Nông Văn Cún được cử vào Ban chỉ huy khởi nghĩa cùng bốn đồng chí: Hoàng Văn Hán, Dương Công Bình, Hoàng Đình Ruệ, Đường Văn Thức. Dưới sự chỉ đạo của Ban chỉ huy khởi nghĩa, trực tiếp là đồng chí Hoàng Văn Hán, trận tấn công đầu tiên vào đồn Mỏ Nhài mở màn cho cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn tối 27/9/1940 đã giành thắng lợi. Ngay tại sân đồn, giữa đông đảo quần chúng nhân dân, đồng chí Hoàng Văn Hán đã tuyên bố xóa bỏ chính quyền Thực dân phong kiến, từ đây nhân dân tự tổ chức trật tự trị an ở làng bản của mình... Sáng 28/9/1940, Ban chỉ huy khởi nghĩa cử đồng chí Nông Văn Cún xuống Đình Cả (Võ Nhai) gặp đồng chí Chu Văn Tấn để đồng chí Chu Văn Tấn báo cáo tình hình khởi nghĩa và xin ý kiến chỉ thị. Trong thời gian này, đồng chí đã tích cực vận động nhân dân Võ Nhai đóng góp sức người sức của ủng hộ cách mạng Bắc Sơn.

Chiến sĩ đội du kích và cứu quốc quân

Đầu tháng 10/1940, Trung ương Đảng cử đồng chí Trần Đăng Ninh - Xứ ủy viên Xứ uỷ Bắc Kỳ lên chỉ đạo phong trào cách mạng Bắc Sơn. Đội du kích Bắc Sơn - tổ chức võ trang đầu tiên của Đảng được thành lập. Đồng chí Nông Văn Cún trở thành một trong những đội viên đầu tiên của đội Du kích Bắc Sơn. Cùng với đồng đội, đồng chí đã tích cực xây dựng, phát triển lực lượng võ trang quần chúng, sắm sửa vũ khí, diệt ác trừ gian… Tháng 2/1941, Trung ương Đảng quyết định thành lập đội Cứu quốc quân trên cơ sở phát triển đội du kích Bắc Sơn, đồng chí Nông Văn Cún vinh dự là đội viên đội Cứu quốc quân Bắc Sơn ngay trong ngày thành lập chính thức. Trong tấm biển ghi danh 32 chiến sĩ đội Cứu quốc quân I ở di tích Khuổi Nọi (xã Vũ Lễ), tên đồng chí Nông Văn Cún được viết bằng bí danh Nông Thái Long.

Năm 2009, khi về sưu tầm tư liệu về đồng chí Nông Văn Cún tại Võ Nhai, bà Dương Thị Tốt (nguyên Giám đốc Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn) được ông Nông Hùng Việt - cháu của đồng chí Nông Văn Cún ở thị trấn Đình Cả, huyện Võ Nhai (nay là xã Võ Nhai) cho biết: Cuối tháng 2/1941, trong khi đi hoạt động, đồng chí Nông Văn Cún bị lính Pháp bắt lần hai tại Phú Thượng và giải đi Lạng Sơn. Trên đường đi, ông đã mưu trí đánh lừa địch, chạy thoát về căn cứ của đội Cứu quốc quân ở Khuổi Nọi tiếp tục hoạt động.

Những ngày ở căn cứ Khuổi Nọi, đồng chí Nông Văn Cún và đồng đội đã được đồng chí Lương Văn Tri (Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, Chỉ huy trưởng của Trung đội Cứu quốc quân), đồng chí Chu Văn Tấn (Chỉ huy phó) trực tiếp huấn luyện chính trị, quân sự nên đã mau chóng trưởng thành.

Từ tháng 7/1941, chiến khu Bắc Sơn bị địch càn quét khủng bố dữ dội nhằm truy bắt các đồng chí Thường vụ Trung ương Đảng đi dự Hội nghị Trung ương  8 tại Pác Bó (Cao Bằng) trở về qua đây. Để bảo toàn lực lượng, các chiến sĩ Cứu quốc quân Bắc Sơn đã lần lượt rút khỏi căn cứ Khuổi Nọi về Cao Bằng và sang bên kia biên giới, chỉ để lại một số ở lại giữ vững cơ sở. Khi phong trào cách mạng ở Bắc Sơn tạm lắng xuống, đồng chí Nông Văn Cún được phân công về hoạt động tại vùng Võ Nhai. Để tiếp tục duy trì, phát triển lực lượng Cứu quốc quân, ngày 15/9/1941 tại khu rừng Khuôn Mánh (xã Tràng Xá, châu Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên), Trung đội Cứu quốc quân II đã được thành lập dưới sự chủ trì của đồng chí Hoàng Quốc Việt. Đồng chí Nông Văn Cún là một trong 36 đội viên đầu tiên của đội.

Khi thực dân Pháp chuyển trọng tâm khủng bố về căn cứ của Cứu quốc quân II, vận dụng chiến thuật “Hóa chỉnh vi linh” (phân tán lực lượng), tháng 3/1942 đồng chí Nông Văn Cún đã cùng Đội Cứu quốc quân rút sang bên kia biên giới dưới sự chỉ huy của Trung đội trưởng Chu Văn Tấn. Tại Long Châu (Trung Quốc), đồng chí đã tích cực tham gia học tập chính trị, luyện tập quân sự, xây dựng cơ sở, sắm sửa vũ khí chờ thời cơ trở về nước mở rộng hoạt động. Bên cạnh đó, đồng chí còn được giao nhiệm vụ bắt mối liên lạc với các cơ sở, gây dựng và phát triển phong trào cách mạng ở vùng biên giới Hội Hoan (châu Thoát Lãng).

Cuối năm 1942, theo sự phân công của tổ chức, đồng chí Nông Văn Cún từ Long Châu về Hội Hoan hoạt động. Đồng chí đã cùng với đồng chí Hoàng Văn Kiểu đẩy mạnh phát triển phong trào Việt Minh, tổ chức các Hội Cứu quốc ở châu Thoát Lãng. Tháng 3/1943, khi dẫn các chiến sĩ Cứu quốc quân về nước, dừng chân ở Hội Hoan (Thoát Lãng), đồng chí Chu Văn Tấn thành lập tổ tuyến đường từ biên giới về Thái Nguyên để phục vụ nhiệm vụ cách mạng, đồng chí Nông Văn Cún được giao nhiệm vụ Tổ trưởng (sau gọi là Trưởng Ban cán sự) phụ trách đoạn từ Thoát Lãng sang Bình Gia, Bắc Sơn. Từ tháng 6/1943, do yêu cầu nhiệm vụ, đồng chí trở về Võ Nhai hoạt động thay đồng chí Lê Dục Tôn nhận nhiệm vụ khác. Tài năng quân sự của đồng chí Nông Văn Cún đã được phát huy rất tích cực trong thời kỳ Cách mạng tháng Tám giành chính quyền ở Võ Nhai. Đồng chí đã chỉ huy các chiến sĩ Cứu quốc quân đánh trận phục kích đội quân cứu viện của Pháp tại cầu Trúc Mai (xã La Hiên) sáng 13/11/1944 chặn bước tiến của chúng; chỉ huy đánh đồn giành chính quyền ở La Hiên, giải phóng châu lỵ Võ Nhai đêm 20, rạng ngày 21/3/1945...

Ngày 25/3/1945, trong khi đến gặp gỡ, thương thuyết, vận động địch buông súng đầu hàng tại đồn Đình Cả (châu Võ Nhai) đồng chí đã bị bọn chỉ huy đồn trở mặt bội ước, cho quân bắn lén khi ra về. Đồng chí hy sinh anh dũng khi mới 27 tuổi. Hiện mộ đồng chí được an táng tại nghĩa trang liệt sĩ quê hương - xã Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

Ngày nay, một số di tích lưu dấu hoạt động của đồng chí Nông Văn Cún gắn với đội Cứu quốc quân I, Cứu quốc quân II như: Đình Nông Lục (xã Bắc Sơn), Khuổi Nọi (xã Vũ Lễ, tỉnh Lạng Sơn), rừng Khuôn Mánh (xã Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên) đã trở thành di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia, Quốc gia đặc biệt. Tên ông đã được đặt cho một đường phố - khu phố ở thị trấn Đình Cả (nay thuộc xã Võ Nhai) của tỉnh Thái Nguyên.

Từ một người con của quê hương Võ Nhai, đồng chí Nông Văn Cún đã trở thành chiến sĩ đứng trong đội ngũ du kích Bắc Sơn kiên cường, quả cảm. Tên tuổi, sự nghiệp cách mạng của đồng chí gắn liền với cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn oai hùng trong lịch sử, với những thăng trầm của phong trào cách mạng Bắc Sơn những năm trước Cách mạng Tháng Tám. Cùng với các đồng chí: Chu Văn Tấn, Nhì Phung… ông đã góp phần kết nối, tạo nên mối liên kết vững chắc, bền chặt trong quá trình hình thành, phát triển của căn cứ địa cách mạng Bắc Sơn - Võ Nhai. Sự tận tâm cống hiến,  hy sinh quên mình của đồng chí Nông Văn Cún - Thái Long mãi là một biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng nơi rừng núi chiến khu cách mạng Bắc Sơn - Võ Nhai.