Người giữ hồn lịch sử Nam Phi qua những món đồ chơi cổ

Các mẫu đồ chơi được phân loại theo các giai đoạn lịch sử khác nhau. (Ảnh: Hồng Minh/Vietnam+)

Tại vùng Roodekrans thuộc thành phố Roodepoort (phía Tây Johannesburg), có một người đàn ông nhiều năm qua lặng lẽ lưu giữ những giá trị lịch sử Nam Phi thường nhật dễ bị lãng quên.

Ông là Machiel Odendaal, 65 tuổi - chủ nhân của bộ sưu tập đồ chơi cổ lớn bậc nhất nước này, nơi hàng nghìn hiện vật đang thầm lặng kể lại câu chuyện về lịch sử sản xuất công nghiệp và đời sống xã hội của "Quốc gia Cầu vồng."

Tái hiện lịch sử từ những nhãn mác cổ

Ít ai biết rằng niềm đam mê cháy bỏng này xuất phát từ chính ký ức tuổi thơ nhiều thiếu thốn của nhà sưu tầm.

Sinh ra và lớn lên là một trong bảy người con trong gia đình, cậu bé Machiel khi ấy hiếm khi có được một món đồ chơi cho riêng mình mà luôn phải sẻ chia từng món đồ nhỏ cùng các anh chị em.

Sự thiếu hụt ấy đã nuôi dưỡng một niềm ước ao thầm lặng. Tuy nhiên, phải đến sau này, khi đã hoàn thành nghĩa vụ của một người cha và lo toan vẹn toàn cho cuộc sống của năm người con, ông mới có cơ hội quay lại thực hiện ước mơ thuở nhỏ.

Vào khoảng những năm 2010, ông Odendaal chính thức bước vào hành trình sưu tập đồ chơi cổ. Khác với những người sưu tầm thông thường, động lực lớn nhất thúc đẩy ông không chỉ là quyền sở hữu hiện vật, mà là niềm ham muốn mãnh liệt được đào sâu tìm tòi và giải mã những câu chuyện lịch sử ẩn giấu sau từng món đồ chơi nội địa.

Chia sẻ với phóng viên TTXVN tại Nam Phi, ông Odendaal cho biết: “Tôi muốn biết những gì từng tồn tại trong quá khứ và chúng đã thay đổi như thế nào theo năm tháng. Mỗi món đồ chơi ở đây đều mang một câu chuyện riêng."

Bước vào ngôi nhà của ông Odendaal, du khách dễ choáng ngợp bởi hai căn phòng đặc biệt được thiết kế riêng, mang đến cảm giác như lạc vào một bảo tàng thu nhỏ với hệ thống tủ kính gỗ lớn được phân loại khoa học bằng các nhãn mác hoàn toàn bằng tiếng Afrikaans (hay còn gọi là tiếng Hà Lan Đất Mũi).

Đây là ngôn ngữ được hình thành tại Nam Phi từ thế kỷ XVII, phát triển từ tiếng Hà Lan cổ kết hợp với các yếu tố bản địa và tiếng Pháp, tiếng Đức, hiện là một trong những ngôn ngữ chính thức và mang dấu ấn lịch sử, văn hóa sâu sắc của quốc gia này.

Ông Odendaal có thể kể từng câu chuyện của những món đồ chơi trong bộ sưu tập của mình. (Ảnh: Hồng Minh/Vietnam+)

Căn phòng xinh xắn không có bàn ghế sofa hay tivi hiện đại, mà thay vào đó là hàng trăm chiếc tủ kính trưng bày các loại đồ chơi được phân loại, đánh mã số và bảo quản một cách tỉ mỉ.

Điều làm nên sự độc đáo của bộ sưu tập này không nằm ở số lượng, mà là ở dòng máu thuần túy Nam Phi của chúng. Thay vì chạy theo các xu hướng quốc tế, ông Odendaal chỉ tập trung săn tìm các dòng đồ chơi được thiết kế và sản xuất hoàn toàn tại quốc gia mũi nhọn châu Phi này trong thế kỷ trước.

Tại khu trưng bày của ông Odendaal, ký ức nông nghiệp hiện lên qua những chiếc kệ “Corgi Plaas” (Nông trại Corgi) hay “Reindeer 1950's” với mô hình xe gặt, máy kéo đúc thô sơ. Ngay bên cạnh là sắc màu văn hóa giải trí từ kệ “Corgi Sirkus” (Rạp xiếc Corgi).

Di sản công nghiệp nội địa được minh chứng rõ nét tại góc dãy tủ “Triang SA - 1950's Bedford Trucks” với dòng xe tải bằng thép ép sơn màu sặc sỡ sản xuất tại Nam Phi thập niên 1950, hay chiếc mô hình xe buýt của Dion - chuỗi bán lẻ biểu tượng một thời của Nam Phi nay đã đóng cửa.

Bên cạnh đó là những bộ đồ chơi nhựa đầy màu sắc của hãng Elvinco - cái tên gắn liền với ký ức của bao thế hệ trẻ em Nam Phi những năm 1960.

Tính bản địa còn được khắc họa qua chiếc xe tải thiếc mang dòng chữ sơn tay “EMBRO Trans-Africa Transport” kết nối các tuyến vận tải huyết mạch từ Johannesburg đến Cape Town, hay mẫu xe đồ chơi của thương hiệu KFC được in chữ "lekker" (tuyệt vời trong tiếng Afrikaans) thiết kế riêng cho thị trường này.

Quy luật vật liệu và giá trị ẩn giấu sau vỏ hộp

Ông Odendaal cho biết việc nhận diện đồ chơi cổ Nam Phi là một thử thách lớn do quá khứ ít gắn nhãn mác. Qua nghiên cứu, ông đúc kết ra "trục thời gian" vật liệu: những năm 1920 là thời đại của gỗ; thập niên 1930 giao thoa giữa gỗ và thép; những năm 1940 hoàn toàn bằng thép; thập niên 1950 là nhôm và cao su; trước khi nhựa chiếm lĩnh vào những năm 1960. Minh chứng là chiếc xe tải Sturdy Toys thập niên 1930 "xấu xí" với thùng gỗ và cabin thép, được ông tỉ mỉ bóc các lớp sơn cũ để khôi phục lại màu nguyên bản.

Những mẫu đồ chơi mà trẻ em có thể thực sự ngồi vào. (Ảnh: Hồng Minh/Vietnam+)

Nhà sưu tập nhấn mạnh một "luật bất thành văn" trong giới cổ vật là giá trị của chiếc vỏ hộp giấy đi kèm đôi khi chiếm tới 60% giá trị hiện vật. Điển hình như dòng xe Staraba (một thương hiệu sản xuất đồ chơi đúc die-cast cực kỳ đặc trưng và thuộc diện quý hiếm của riêng Nam Phi), nếu không giữ được chiếc vỏ hộp giấy gốc có in dòng chữ tiếng Afrikaans "Vervaardig in ons land" (Sản xuất tại đất nước chúng ta) thì hậu thế khó lòng định danh được nguồn gốc Nam Phi của nó.

Dưới sự dẫn dắt của nhà nghiên cứu, lịch sử Nam Phi hiện ra đầy sống động. Đó là chiếc xe rơ-moóc kéo Venter - một thiết kế độc quyền vô song mang tính biểu tượng đời sống của riêng Nam Phi; hay mẫu xe khách của hãng Springbok Atlas từng chở du khách xuyên quốc gia từ Cape Town đến tận Công viên Kruger thế kỷ trước.

Lịch sử đô thị cũng hiện lên qua mô hình xe kéo Rickshaw - phương tiện từng đóng vai trò như hệ thống taxi công cộng phổ biến trên các tuyến phố Johannesburg thập niên 1960. Góc sưu tập còn tái hiện cả hệ thống vận tải công cộng một thời với chiếc mô hình xe buýt sơn màu cam đặc trưng của hãng United - biểu tượng quen thuộc trên các tuyến đường phố Nam Phi trước đây.

Làn sóng thương mại quốc tế cũng được ghi dấu qua mô hình xe buýt quảng cáo của KFC thời kỳ đầu với hai mặt song ngữ: "Finger Licking Good" (tiếng Anh) và "Fingerlak Lekker" (tiếng Afrikaans). Bên cạnh đó là những mô hình xe tải kỹ thuật cao của hãng Treger Toys (sản xuất tại Port Elizabeth vào thập niên 1970) với thiết kế thông minh khi toàn bộ phần cabin có thể trượt khớp ra ngoài mà không cần đến một chiếc ốc vít nào.

Đặc biệt, bộ sưu tập còn lưu giữ những "khoảng trống" ly kỳ như chiếc máy kéo mạ chrome thuộc dòng Altyn giới hạn chỉ có đúng 10 chiếc trên thế giới; hay mô hình máy kéo Pullman mô phỏng dòng xe bị chính phủ đình chỉ sản xuất hoàn toàn do lỗi động cơ.

Lịch sử quân sự cũng được tái hiện sắc nét qua mô hình xe lửa chạy dây cót mang tên “Zulu” những năm 1900 gợi nhớ cuộc chiến Anglo-Zulu, bộ lính chì về các chiến binh Zulu năm 1870, hay lực lượng trinh sát đặc nhiệm Recces đầy bí ẩn.

Khát vọng về một bảo tàng cộng đồng

Để có được bộ sưu tập đồ sộ đáng giá cả một gia tài như hiện tại, người đàn ông 65 tuổi này đã phải đầu tư rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc. Tuy nhiên, với ông, giá trị lịch sử và văn hóa của chúng là vô giá. Không dừng lại ở việc sở hữu, khát vọng lớn nhất của ông là hệ thống hóa và lưu giữ những tư liệu này một cách khoa học cho thế hệ mai sau.

Ông Odendaal biểu diễn cách chơi món đồ chơi gắn với tuổi thơ của nhiều người dân Nam Phi. (Ảnh: Hồng Minh/Vietnam+)

Nhận thấy giới sưu tầm trong nước thiếu hụt tư liệu và thường phải tra cứu từ Anh hay Australia, ông Odendaal đã dành nhiều năm nghiên cứu để viết cuốn cẩm nang dày 226 trang “South African Vintage Toys – Model Cars: A Collector's Guide” (Đồ chơi cổ Nam Phi - Mô hình xe hơi: Cẩm nang dành cho nhà sưu tầm) nhằm định danh lịch sử đồ chơi nước nhà.

Tiếp đó, ông cho ra mắt cuốn sách thứ hai chuyên sâu về mảng đồ chơi quảng cáo của các thương hiệu, và hiện đang bắt tay vào thực hiện cuốn sách thứ ba về các dòng mô hình thu nhỏ.

Hiện tại, ở tuổi 65, ông đang tích cực đẩy mạnh dự án xây dựng một bảo tàng công cộng tại thị trấn du lịch Rosendal (tỉnh Free State). Để giải quyết bài toán kinh tế giúp bảo tàng tự vận hành lâu dài, ông có hướng đi thực tế là xây dựng 3 căn nhà nghỉ nhỏ cho khách du lịch thuê ngay trong khuôn viên nhằm lấy doanh thu bảo trì.

Không gian này được thiết kế theo tinh thần gắn kết Ubuntu của người dân Nam Phi - một triết lý nhân sinh nhân văn có nghĩa là "Tôi tồn tại vì chúng ta tồn tại," đề cao lòng trắc ẩn, sự chia sẻ và tính cộng đồng. Khắc họa trọn vẹn lý tưởng đó, bảo tàng của ông Odendaal sẽ mở cửa rộng rãi, cho phép các nhà sưu tầm khác mang hiện vật của họ đến trưng bày chung mà vẫn giữ quyền sở hữu, đồng thời ứng dụng hệ thống thuyết minh tự động để phục vụ các đoàn học sinh địa phương đến tham quan, học tập.

Hành trình bền bỉ của ông Machiel Odendaal là minh chứng cho thấy lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách giáo khoa khô khan hay các bảo tàng lộng lẫy, mà đôi khi được nâng niu vẹn nguyên qua những món đồ chơi từng một thời nằm gọn trong bàn tay trẻ nhỏ.

Giữa dòng chảy hối hả của thời đại, những hiện vật nhuốm màu thời gian ấy vẫn đang thầm lặng làm tròn sứ mệnh: neo giữ ký ức tuổi thơ, kết nối các thế hệ và nhắc nhở mỗi người về cội nguồn dân tộc./.