Người giữ lề lối cổ trong những nghi lễ truyền thống

Ông Đặng Huy Phẩm trực tiếp điểm trống trong một buổi thực hành các nghi thức tâm linh. Ảnh: Viết Dư

“Bén duyên” với tiếng trống nơi cửa đền

Sinh năm 1961, ký ức tuổi thơ của ông Đặng Huy Phẩm gắn liền với tiếng trống tế nơi cửa đền Bảo Lộc. Cha ông là cụ Đặng Huy Uy, nguyên thủ nhang di tích và cũng là một người đánh trống có tiếng trong vùng. Tiếng trống, những nghi lễ và câu chuyện về làng đã trở nên quen thuộc với ông từ nhỏ. Tuy vậy, phải sau những năm tháng trong quân ngũ, ông mới thực sự bước vào con đường học và thực hành tế lễ.

Năm 1980, ông lên đường nhập ngũ, được biên chế vào Trung đoàn 792, Sư đoàn 323, bảo vệ Đặc khu Quảng Ninh. Hơn bốn năm quân ngũ, ông có thời gian tham gia lớp quân nhạc của Ban Tuyên huấn. Năm 1984, xuất ngũ trở về địa phương, ông được Bộ Quốc phòng trao tặng Huy chương Chiến sĩ vẻ vang. Chính kỷ luật, sự cẩn trọng trong tác phong quân đội góp phần tạo nên một người thầy kỹ tính trong thực hành các lễ nghi truyền thống.

Di tích lịch sử Quốc gia đền Bảo Lộc (phường Nam Định) nơi ông Đặng Huy Phẩm gắn bó từ thuở nhỏ và hiện phụ trách công tác nghi lễ trong Ban Khánh tiết.

Trở về quê, tiếng trống nơi cửa đền Bảo Lộc một lần nữa đưa ông trở lại với những nghi lễ đã quen thuộc từ nhỏ. Khoảng năm 1986 - 1987, ông bắt đầu học trống tế bài bản từ các bậc cao niên trong làng như cụ Trần Trọng Đĩnh. Không có sẵn trống để gõ, người học trò phải dùng đũa gõ nhịp lên những viên gạch. Ông Đặng Huy Phẩm cho biết: “Ngày xưa trống đình rất linh thiêng, chỉ khi nào cháy nhà hay có việc đám nghiêm trọng mới được mang ra đánh, nên người học chỉ có cách gạch nhịp, nhớ phách bằng những thanh âm khô khốc của tre và nền gạch”.

Năm 1988, ông Phẩm bắt đầu chuyển từ vai trò người học sang người truyền dạy khi xuống hỗ trợ đội tế nam quan và nữ quan tại đình Đệ Tam (thôn Tam Đông xưa). Ban đầu, ông chủ yếu đảm nhận việc gõ phách, phụ giúp các cụ cao tuổi hướng dẫn đội hình. Dần dần, khi lớp người đi trước lùi lại, ông trực tiếp đứng ra gánh vác toàn bộ công tác huấn luyện.

Năm 1990, việc học và thực hành nghi lễ của ông có thêm bước tiến quan trọng. Năm đó, cụ Nguyễn Phú Điều - một bậc thầy am tường chữ Nho và pháp sư nổi tiếng từ Phú Thọ về đền Bảo Lộc. Trong thời gian hai tháng tại đây, cụ trực tiếp chọn ba người dân địa phương để truyền dạy chuyên sâu về các nghi thức tế lễ cổ truyền, trong đó có ông Phẩm. Qua đợt học này, được cụ Điều trực tiếp truyền dạy, ông có thêm cơ sở để mở rộng, hệ thống hóa kiến thức về các trường tế.

Từ sự truyền thụ của cụ Điều cùng quá trình tự nghiên cứu, ông Phẩm từng bước phân biệt và hệ thống hóa các loại hình trường tế như: tế sao, tế cung đình, tế bát nhã (nhã nhạc), tế bài ban, tế thần, tế thánh, tế thành hoàng, tế tổ... Mỗi loại hình có quy mô, đội hình và cách thức hành lễ riêng. Chẳng hạn, tế sao cần tới 150 người tham gia; tế tam ban quân hiến lại được tổ chức trên ba chiếu gồm mệnh chính, đông và tây, với ba vị chánh tế cùng thực hành.

Ông Đặng Huy Phẩm (Tổ dân phố Mỹ Phúc 1, phường Nam Định) người dành gần 40 năm truyền dạy và gìn giữ các nghi thức tế lễ cổ truyền. Ảnh: Viết Dư

Để truyền dạy cho người mới, ông bắt tay vào việc vẽ sơ đồ chi tiết cho từng trường tế, vạch rõ vị trí, đường đi nước bước của chánh tế, bồi tế, thông xướng, hành lễ. Nhờ phương pháp trực quan, ông được mời huấn luyện cho gần 40 đội tế ở khắp các địa phương. Trước đây, nhiều nơi như: đình Phương Bông, đình Đệ Nhất, đền Lựu Phố... chưa có đội tế riêng, mỗi dịp lễ hội thường phải mời đội tế từ nơi khác về thực hành nghi lễ, vừa bị động về thời gian, vừa khó khăn trong tổ chức. Từ khi được ông Phẩm về tận nơi gây dựng và truyền dạy, nhiều di tích ở các địa phương đã chủ động được đội ngũ thực hành nghi lễ.

Nhiều đội tế do ông gây dựng từ thuở ban đầu đến nay vẫn duy trì nền nếp sinh hoạt trang nghiêm qua các thế hệ kế cận. Bà Trần Thị Nhuận, Chánh tế đội tế nữ quan đình Đệ Nhất chia sẻ: “Trước đây chưa có đội tế riêng, mỗi khi đình có việc chúng tôi phải nhờ đội tế nơi khác về. Khi mới thành lập đội, mọi người chưa biết cách đứng, cách đi, cách xướng lễ hay thực hiện các động tác dâng hương, quỳ bái. Thầy Phẩm trực tiếp vẽ sơ đồ, hướng dẫn từng vị trí và sửa từng động tác cho chúng tôi. Khi tập, thầy yêu cầu rất kỹ, động tác nào chưa đúng đều sửa lại. Nhưng cách hướng dẫn của thầy dễ hiểu, kiên trì nên mọi người tiếp thu được. Đến nay, qua nhiều lớp thành viên, chúng tôi vẫn gọi ông là thầy”.

Vẹn lễ xưa, tròn việc phố

Tại mỗi di tích, nguyên tắc đầu tiên của ông là phải tham quan không gian thờ tự, đọc kỹ bài vị xem nơi đó thờ thần, thánh, thành hoàng hay mẫu để tự tay soạn văn tế. Ông quan niệm “văn tế là kết hồn của trường tế”. Một bài văn chuẩn chỉnh phải có đủ các tiêu chí cốt lõi, từ quốc hiệu, địa danh, tên ban khánh tiết, tên chánh tế đến việc toát lên được toàn bộ thân thế, sự nghiệp và công trạng của nhân vật được nhân dân phụng thờ. Cách xướng văn cũng được ông rèn giũa kỹ lưỡng. Đọc văn tế Thánh phải theo nhịp 2/4, câu chữ ngân nga, trang nghiêm, có điểm nhấn. Đọc văn tế Mẫu lại cần sắc thái vui tươi hơn, nhịp điệu uyển chuyển nương theo tiếng sanh tiền.

Ông Đặng Huy Phẩm bên các bộ phận hộ giá và đội hình trước giờ xuất kiệu. Ảnh: Viết Dư

Sự am hiểu lề lối cổ của ông Phẩm thể hiện rõ trong cách sắp xếp đoàn rước. Ông chú trọng thứ tự, vị trí của từng thành phần, từ cờ, chấp kích đến các loại kiệu. Theo trình tự ông truyền dạy, kiệu Long Đình đi trước, tiếp đó là kiệu Bát Cống; các bộ phận hộ giá cũng được bố trí theo từng vị trí, như ba thập hầu nam cầm đôi đại đao đi cùng kiệu Long Đình, ba thập hầu nữ cùng đôi long chùy đi với kiệu Bát Cống. Với kiệu dành cho phu nhân các vị được phụng thờ, ông hướng dẫn Ban tổ chức lễ hội lựa chọn, sắp xếp phù hợp, trong đó có kiệu Loan và kiệu Võng.

Đoàn rước kiệu với đầy đủ cờ thần, ngựa thờ, trống hội theo đúng lề lối xưa tại Lễ hội truyền thống đền Bảo Lộc (phường Nam Định). Ảnh: Viết Dư

Gắn bó nửa đời người với nhịp trống tế và các nghi thức cổ, hiện nay, ông Đặng Huy Phẩm là thành viên Ban Khánh tiết, phụ trách mảng nghi lễ tại Di tích lịch sử Quốc gia đền Bảo Lộc. Những dịp lễ trọng tại di tích, từ dâng hương, đại bái đến các trường tế nam quan, nữ quan, ông đều trực tiếp tổ chức, hướng dẫn và điều hành. Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm cũng giúp ông đảm nhiệm việc sắp xếp nghi lễ trong những sự kiện quy mô lớn. Năm 2019, trong lễ rước tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông từ đền Trần Thừa vào tỉnh Kiên Giang, ông trực tiếp sắp xếp lộ trình cho đoàn rước hàng trăm người, bảo đảm đúng trình tự.

Nói về việc duy trì nghi lễ truyền thống trong đời sống hiện đại, ông Phẩm không giấu được sự trăn trở. Ông Đặng Huy Phẩm cho biết thêm: “Lập ra đội tế trong một tháng có thể đơn giản, nhưng để duy trì và vận hành đội tế đó lại là bài toán khó ở cơ sở. Khó khăn lớn nhất nằm ở nhân sự. Để chọn được chánh tế chủ trì, người đó phải đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn khắt khe như: đủ song thân, gia đình hạnh phúc, ngoại hình đoan chính, tác phong chững chạc, nhiệt tình và trách nhiệm. Đội tế cần 28 người hành lễ…”.

Đội hình rước kiệu và đội tế tại lễ hội đền Lựu Phố (phường Nam Định) được tổ chức trang nghiêm theo đúng trình tự cổ truyền. Ảnh: Viết Dư

Cùng với công tác nghi lễ, ông Phẩm còn tham gia nhiều công việc chung tại địa phương. Hiện nay, ông đồng thời đảm nhiệm ba nhiệm vụ tại tổ dân phố Mỹ Phúc 1 gồm: Chi hội trưởng Hội Cựu chiến binh, Chi hội trưởng Hội Người cao tuổi và Phó ban Công tác Mặt trận.

Những phẩm chất hình thành từ những năm tháng trong quân ngũ vẫn được ông Phẩm giữ trong cách làm việc ở cơ sở. Ở sân đình, ông cẩn trọng uốn nắn từng nhịp chân, tiếng phách, yêu cầu người học thực hiện đúng từng động tác. Trở về tổ dân phố, ông sâu sát với hội viên cựu chiến binh, người cao tuổi, vận động người dân gương mẫu chấp hành chủ trương, chính sách, cùng tham gia giải quyết những việc chung của khu dân cư. Dù ở công việc nào, ông vẫn giữ tác phong trách nhiệm, cẩn trọng và sẵn sàng nhận phần việc chung về mình.

Gần 40 năm trôi qua kể từ ngày đầu tiên cầm đũa gõ nhịp trên những viên gạch sân đền, ông Đặng Huy Phẩm vẫn miệt mài với con đường mình đã chọn. Những điều ông được các thế hệ trước truyền lại, từ cách bày trí chiếu tế, cách hạ bút viết một bài văn tế đều đang được ông trao truyền cho lớp người đi sau. Không có sách vở, giáo trình in ấn cầu kỳ, ông vẫn kiên trì truyền dạy bằng cách cầm tay chỉ việc, sửa từng động tác, giữ từng nhịp trống. Qua gần 40 đội tế được gây dựng cùng nhiều đoàn rước, nghi thức cổ truyền tại các địa phương có bàn tay ông hướng dẫn, những lề lối xưa đang tiếp tục được duy trì trang nghiêm trong đời sống cộng đồng./.