Người thầy miệt mài lưu giữ thế giới nấm ở Tây Nguyên

Gom cả “thế giới nấm” từ đại ngàn về giảng đường

Nằm trong khuôn viên Trường Đại học Tây Nguyên, “bảo tàng nấm” do PGS.TS Nguyễn Phương Đại Nguyên – Trưởng phòng Đào tạo, giảng viên cao cấp Khoa Khoa học Tự nhiên và Công nghệ cùng nhóm cộng sự gây dựng đang dần trở thành một không gian khoa học đặc biệt. Không chỉ phục vụ nghiên cứu, nơi đây còn mở ra cánh cửa giúp sinh viên và cộng đồng hiểu rõ hơn về thế giới nấm phong phú của đại ngàn Tây Nguyên.

Thầy Nguyễn Phương Đại Nguyên chia sẻ về hành trình đi sưu tầm các mẫu nấm.

Theo PGS.TS Nguyễn Phương Đại Nguyên, Tây Nguyên là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao của Việt Nam, với nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao sau những cơn mưa tạo nên môi trường lý tưởng cho nấm sinh trưởng. Sự đa dạng của các kiểu rừng và sinh cảnh khác nhau cũng tạo nên sự phong phú về loài về các loài nấm. Vì vậy, Tây Nguyên là vùng rất thuận lợi cho nấm phát triển.

Cũng chính sự phong phú ấy đã khơi dậy niềm say mê đặc biệt của ông với thế giới nấm. Từ năm 1997, khi còn là sinh viên Trường Đại học Tây Nguyên, ông đã bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu các loài nấm, thậm chí chọn chủ đề này làm đề tài luận văn tốt nghiệp. Sau khi ra trường và trở thành giảng viên của trường, niềm đam mê ấy vẫn được ông bền bỉ theo đuổi.

Nhiều loài nấm có giá trị dược liệu được nhóm nghiên cứu của thầy Nguyên sưu tầm được.

Đến năm 2009, trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ về đa dạng các loài nấm lớn (nấm thể quả), ông bắt đầu những chuyến đi thực địa dài ngày vào các vườn quốc gia và khu bảo tồn ở Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai… để tìm kiếm, thu thập từng mẫu nấm phục vụ nghiên cứu.

Qua nhiều năm khảo sát, ông nhận ra một thực tế, số lượng nấm ngoài tự nhiên ngày càng suy giảm. Nguyên nhân xuất phát từ diện tích rừng bị thu hẹp, biến đổi khí hậu khiến môi trường ngày càng khô hạn, cùng với việc người dân khai thác nấm tự nhiên, đặc biệt là nấm linh chi khiến nhiều loài không kịp tái sinh và đứng trước nguy cơ biến mất.

Từ trăn trở đó, ông cùng các giảng viên, học viên và sinh viên có chung niềm đam mê thành lập một nhóm nghiên cứu gần 20 người để khảo sát, thu thập mẫu, nghiên cứu để bảo tồn, phục hồi các loài nấm.

Nhiều mẫu nấm có hình thù độc đáo.

Mỗi mẫu nấm thu được đều được chụp ảnh ở nhiều góc độ để ghi lại đầy đủ hình dạng, màu sắc trong môi trường tự nhiên. Sau đó, mẫu được xử lý ngay tại chỗ nhằm giữ nguyên trạng trước khi đưa về phòng thí nghiệm phân tích và phân loại thành các nhóm như nấm dược liệu, nấm ăn, nấm độc…

Nói đến đây, thầy Nguyên cho hay, việc phân biệt nấm độc và nấm ăn được đối với người dân là rất khó nếu chỉ quan sát bằng mắt thường. Theo ông, các nhà nghiên cứu chuyên về nấm có thể nhận diện một số đặc điểm đặc trưng của nấm độc như có bao gốc, có vòng… Tuy nhiên, những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng chính xác. Nhiều loài nấm ăn được và nấm độc có hình thái rất giống nhau nên dễ bị nhầm lẫn.

“Có những loài nấm chỉ gây độc trong những điều kiện nhất định, chẳng hạn khi sử dụng cùng rượu. Thậm chí, một số loài nấm dược liệu khi mọc ngoài tự nhiên nếu bị các loài nấm khác xâm nhập trong quá trình phát triển cũng có thể trở nên độc hại”, thầy Nguyên nói.

Từ thực tế đó, trong các đề tài nghiên cứu của mình, thầy Nguyên cùng nhóm nghiên cứu đã biên soạn các cuốn sổ tay nhận diện nấm độc kèm hình ảnh minh họa, cung cấp cho các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên nhằm hỗ trợ công tác nhận diện và cảnh báo cho cộng đồng.

Sau hơn một thập kỷ kiên trì lặn lội trong rừng, nhóm nghiên cứu của thầy Nguyên đã thu thập được khoảng 4.000–5.000 mẫu, tương ứng gần 1.000 loài nấm khác nhau, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách đỏ.

Nhiều mẫu nấm nằm mọc trên cành cây khô được đưa về nghiên cứu, lưu trữ.

Hướng tới phục hồi hệ sinh thái rừng

Từ nguồn tư liệu quý giá này, năm 2019, “bảo tàng nấm” của Trường Đại học Tây Nguyên chính thức được hình thành. Dù điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế và mới trưng bày hơn 400 loài, nhưng không gian trưng bày đã phần nào phác họa bức tranh đa dạng của thế giới nấm Tây Nguyên.

Điểm đặc biệt là toàn bộ mẫu nấm đều được số hóa và định danh. Chỉ cần quét mã QR, sinh viên, nhà nghiên cứu hay khách tham quan có thể tra cứu đầy đủ thông tin về từng loài.

"Bảo tàng nấm" được gây dựng với hàng ngàn mẫu khác nhau.

Không dừng lại ở việc lưu trữ mẫu, nhóm nghiên cứu còn tìm tòi quy trình nhân giống hơn 30 loài nấm có giá trị kinh tế cao. Trên cơ sở đó, nhiều đề tài nghiên cứu về trồng nấm dưới tán rừng tự nhiên được triển khai, góp phần phục hồi hệ sinh thái nấm. “Đây là điều mà nhóm nghiên cứu của chúng tôi tâm đắc nhất, nhằm góp phần phục hồi hệ sinh thái của tự nhiên”, thầy Nguyên nói.

Theo PGS.TS Nguyễn Phương Đại Nguyên, nấm đóng vai trò quan trọng trong vòng tuần hoàn vật chất của tự nhiên. Chúng phân hủy lá mục, thân cây chết, tạo mùn giúp đất màu mỡ hơn, đồng thời góp phần hạn chế nguy cơ cháy rừng. Nếu không có nấm, thảm lá mục sẽ khó phân hủy, làm tăng nguy cơ cháy rừng và ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái tự nhiên.

Mỗi mẫu nấm trưng bày tại bảo tàng đều được số hóa, định danh, tạo lập mã QR.

“Hành trình phục hồi, trồng các loại nấm ra ngoài tự nhiên là một quá trình rất gian nan. Tuy nhiên, đến thời điểm nay, nhóm nghiên cứu của chúng tôi đã đưa 10 loài nấm phục hồi ngoài tự nhiên như các loài nấm linh chi đen (hắc chi), linh chi đỏ”, thầy Nguyên cho hay.

Bên cạnh đó, một số loài nấm dược liệu đã được nhóm nghiên cứu phối hợp với các đơn vị khác nuôi trồng nhân tạo tại trang trại, tạo ra nhiều sản phẩm như nước uống linh chi, cao linh chi… Thời gian tới, nhóm dự định tiếp tục phát triển và tinh chế nấm thành các dạng thực phẩm tiện dụng hơn, giúp người dân dễ dàng tiếp cận với các sản phẩm từ nấm.

Qua các kết quả nghiên cứu, thầy Nguyên và các cộng sự đã công bố hơn 10 đầu sách và giáo trình, trong đó có đầy đủ các quy trình nuôi trồng nấm, đặc biệt là các loài nấm ăn để người dân có thể tham khảo để ứng dụng vào thực tế. Bên cạnh đó, các sách nghiên cứu, đa dạng về các loại nấm ở Tây Nguyên; nhận diện nấm độc và nấm ăn được. Trong các cuốn sách này, còn hướng dẫn rất kỹ trình tự các bước cho sinh viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học sử dụng làm tài liệu để nghiên cứu.

"Bảo tàng nấm" là nguồn tài liệu quý phục vụ cho việc nghiên cứu khoa học.

Nấm linh chi đen.

Ngoài việc lưu trữ mẫu, nhóm nghiên cứu còn chụp lại hình ảnh các loài nấm thu thập được.

Nấm san hô.

Nấm linh chi.

Các loài nấm độc cũng được nhóm nghiên cứu thu thập, trưng bày tại bảo tàng.

Văn Anh