Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Kiến tạo phương thức dạy học phù hợp với miền núi

Cô giáo Hà Thị Khuyên hướng dẫn học sinh trong giờ Ngữ văn.

Với giáo dục miền núi Thanh Hóa, việc ứng dụng AI cần xuất phát từ điều kiện thực tế, bảo đảm tính phù hợp và hiệu quả.

Đổi mới từ lớp học

Trong một tiết Ngữ văn tại Trường THPT Quan Sơn, cô giáo Hà Thị Khuyên đặt câu hỏi khiến học sinh hào hứng tranh luận: Nếu AI có thể viết một bài văn hoàn chỉnh chỉ trong vài giây, liệu các em còn cần đọc, viết và tự suy nghĩ?

Câu hỏi mở đầu cho cuộc trao đổi về lợi ích và rủi ro khi sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập. Thay vì yêu cầu học sinh tránh xa AI, cô Khuyên hướng dẫn các em sử dụng công cụ này để hỗ trợ tìm hiểu kiến thức, phát triển khả năng phân tích và rèn luyện tư duy độc lập.

Khi học tác phẩm “Vợ nhặt” của nhà văn Kim Lân, học sinh có thể dùng AI để tìm hiểu bối cảnh sáng tác, gợi ý câu hỏi phân tích hoặc tham khảo các hướng tiếp cận tác phẩm. Sau đó, các em đối chiếu thông tin với văn bản, thảo luận nhóm, lựa chọn luận điểm và tự hoàn thiện bài viết.

“AI có thể giúp các em tìm ý, gợi mở cách diễn đạt, nhưng không thể cảm nhận thay các em. Điều quan trọng không phải viết nhanh hơn máy, mà là biết suy nghĩ sâu hơn, đặt câu hỏi và có chính kiến riêng”, cô Khuyên chia sẻ.

Em Hà Thị Thu Hương, học sinh lớp 11A6, cho biết: “AI giúp chúng em tìm kiếm thông tin nhanh hơn, có thêm gợi ý khi phân tích tác phẩm văn học. Tuy nhiên, chúng em cần biết kiểm chứng thông tin, sử dụng AI hợp lý, không phụ thuộc hay sao chép máy móc, mà vẫn phải tự đọc, tự suy nghĩ và trình bày quan điểm của mình”.

Thực tế tại các trường miền núi, vùng biên giới Thanh Hóa cho thấy, việc ứng dụng công nghệ còn phụ thuộc vào thiết bị, đường truyền Internet và điều kiện tiếp cận của từng học sinh. Vì vậy, đổi mới phương pháp dạy học không đồng nghĩa với việc đưa AI vào mọi tiết học, mà cần lựa chọn cách thức phù hợp với mục tiêu bài học và điều kiện thực tế.

Ở những lớp chưa có đủ thiết bị cho tất cả học sinh, giáo viên có thể kết hợp tài liệu số với học liệu in, tổ chức hoạt động nhóm hoặc hướng dẫn học sinh sử dụng thiết bị sẵn có. Cách làm này giúp tận dụng lợi ích của công nghệ, đồng thời hạn chế nguy cơ gia tăng khoảng cách trong tiếp cận tri thức.

Bên cạnh đó, học sinh cần được hướng dẫn bảo vệ thông tin cá nhân, tôn trọng bản quyền và không sao chép nguyên văn câu trả lời do AI tạo ra. Biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với sản phẩm học tập là những kỹ năng quan trọng trong môi trường giáo dục có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo.

Thầy Nguyễn Văn Tiến, giáo viên Tin học Trường THPT Quan Hóa, hướng dẫn học sinh thực hành.

Phát huy vai trò người thầy

Từ góc độ quản lý, bà Cao Thị Minh - Phó Hiệu trưởng Trường THPT Quan Hóa, cho rằng việc ứng dụng AI cần xuất phát từ yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì chạy theo xu hướng công nghệ.

Theo bà Minh, nhà trường cần chú trọng bồi dưỡng năng lực số cho giáo viên, tạo điều kiện để thầy cô trao đổi kinh nghiệm, thống nhất nguyên tắc sử dụng AI phù hợp. Cùng với đó, cần bảo đảm việc kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền và giữ gìn tính trung thực trong học tập, kiểm tra, đánh giá.

Không phải bài học nào cũng cần đến AI. Giáo viên cần căn cứ mục tiêu môn học, đặc điểm học sinh và điều kiện thiết bị để lựa chọn công cụ, phương pháp phù hợp. Đặc biệt, ứng dụng công nghệ phải đi cùng giải pháp hỗ trợ những học sinh còn hạn chế về điều kiện tiếp cận, tránh làm gia tăng khoảng cách trong học tập.

Bên cạnh đổi mới hoạt động trên lớp, một số giáo viên miền núi Thanh Hóa còn chủ động nghiên cứu, phát triển các giải pháp công nghệ phục vụ công tác chuyên môn và quản lý nhà trường.

Thầy Nguyễn Văn Tiến, giáo viên Tin học Trường THPT Quan Hóa, đã xây dựng phần mềm BeEdu phục vụ quản lý thi và xếp thời khóa biểu. Xuất phát từ nhu cầu thực tế, phần mềm hỗ trợ tự động hóa việc xếp lịch học, quản lý ngân hàng câu hỏi, bố trí phòng thi, số báo danh và các khâu tổ chức, chấm thi.

Việc ứng dụng BeEdu góp phần giảm khối lượng công việc hành chính, hỗ trợ nhà trường quản lý khoa học hơn. Đây là ví dụ về tinh thần chủ động ứng dụng công nghệ của giáo viên. Tuy nhiên, cần phân biệt giải pháp phần mềm quản lý này với các công cụ AI nếu chưa có căn cứ xác định BeEdu tích hợp trí tuệ nhân tạo.

Trong dạy học Tin học, thầy Tiến cũng khuyến khích học sinh sử dụng AI để tham khảo cách giải quyết vấn đề, nhưng phải trực tiếp thực hành và hiểu bản chất kiến thức. “Tôi khuyến khích học sinh sử dụng AI để tham khảo cách làm, nhưng các em phải tự thực hành, kiểm tra kết quả và hiểu bản chất vấn đề, chứ không nên sao chép máy móc”, thầy Tiến nói.

Quan điểm này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá. Thay vì chỉ chú trọng sản phẩm cuối cùng, giáo viên cần quan tâm đến quá trình thực hiện nhiệm vụ, khả năng vận dụng kiến thức, lập luận và giải quyết vấn đề của học sinh. Thảo luận, trình bày trực tiếp, thực hành và phản hồi trong quá trình học giúp giáo viên nhận diện rõ hơn năng lực thực chất của từng em.

Em Nguyễn Văn Lương, học sinh lớp 11A1, Trường THPT Quan Hóa, cho biết em sử dụng AI để tham khảo cách giải thích kiến thức, xây dựng dàn ý hoặc tìm thêm những vấn đề cần tìm hiểu. Tuy nhiên, em vẫn đối chiếu với sách giáo khoa, kiểm tra lại thông tin và tự hoàn thành bài tập.

Ứng dụng AI trong giáo dục miền núi Thanh Hóa vì thế cần gắn với điều kiện thực tế và mục tiêu nâng cao chất lượng dạy, học. Công nghệ có thể hỗ trợ tìm kiếm, xử lý thông tin và tổ chức hoạt động giáo dục, nhưng người thầy vẫn giữ vai trò dẫn dắt, giúp học sinh làm chủ công cụ, chủ động tiếp cận tri thức và phát triển tư duy độc lập.