Người trẻ Trung Quốc bỏ 'bát cơm sắt'

Li Shuai cho biết làm việc độc lập giúp anh kiểm soát tốt hơn lịch trình và khối lượng công việc. Ảnh: Li Shuai.

Tại một bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu (Trung Quốc), Zhao Xiaoyu bắt đầu một ngày làm việc với tư cách là người hộ tống y tế, chuyên hỗ trợ bệnh nhân làm thủ tục khám chữa bệnh, từ đăng ký, tư vấn đến xét nghiệm.

“Tôi chọn công việc này vì tính linh hoạt và cơ hội tận dụng chuyên môn y khoa để giúp người khác”, nữ cử nhân điều dưỡng 25 tuổi cho biết.

Zhao nhận các ca làm theo nhu cầu qua nền tảng kết nối công việc, thu nhập khoảng 6.000-8.000 NDT mỗi tháng (khoảng 875–1.167 USD). Với cô, điểm hấp dẫn không nằm ở sự ổn định, mà ở quyền kiểm soát thời gian cá nhân.

“Thay vì bị ràng buộc vào giờ hành chính với lộ trình nghề nghiệp cố định, tôi công việc không ổn định, đổi lấy quyền chủ động với thời gian của mình”, Zhao nói.

Làn sóng ‘việc làm linh hoạt’

Zhao thuộc nhóm lao động trẻ Trung Quốc đang chuyển dịch sang các hình thức việc làm linh hoạt như tài xế công nghệ, streamer, freelancer hay các dịch vụ chuyên biệt như hộ tống y tế, theo CNA.

Tại Trung Quốc, xu hướng này được gọi là “xin jiuye xingtai” (các hình thức việc làm mới). Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến quý III/2025, khoảng 247 triệu người làm việc trong khu vực này, chiếm gần 30% lực lượng lao động, tăng mạnh so với khoảng 200 triệu người vào năm 2021.

Đáng chú ý, lực lượng này chủ yếu là người trẻ. Nghiên cứu của Viện Khoa học Lao động và An sinh Xã hội Trung Quốc cho thấy hơn một nửa lao động có độ tuổi dưới 24. Sự thay đổi này tạo ra bước ngoặt so với mô hình nghề nghiệp truyền thống “bát cơm sắt”, một công việc ổn định, lâu dài, thường trong khu vực nhà nước hoặc doanh nghiệp lớn.

Tuy nhiên, áp lực thị trường lao động đang khiến mô hình này dần lung lay. Số lượng sinh viên tốt nghiệp đạt mức kỷ lục, trong khi cạnh tranh cho các vị trí văn phòng ngày càng khốc liệt.

Zhao Xiaoyu (trái) đang hỗ trợ bệnh nhân trong quá trình đăng ký, thăm khám và thực hiện các xét nghiệm. Ảnh: Guangzhou HUGA+ Health Management.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cũng đang tái cấu trúc cách phân bổ công việc trước sự thay đổi của thị trường lao động.

“Các công ty ngày càng chuyển sang giao việc dưới dạng nhiệm vụ thay vì vị trí cố định”, Zhang Chenggang, giảng viên tại Đại học Kinh tế và Kinh doanh Thủ đô (Bắc Kinh), nhận định. Trong mô hình này, các nền tảng đóng vai trò kết nối doanh nghiệp và lao động tự do. Cách làm này giúp tiết kiệm chi phí và dễ xoay xở khi nhu cầu tăng hoặc giảm.

Chẳng hạn, nền tảng HUGA+ Health Management (Quảng Châu) cho biết nhu cầu thuê người hộ tống đi khám bệnh tăng mạnh sau khi Trung Quốc bỏ chính sách Zero-Covid. Dịch vụ này phổ biến khi nhiều người trẻ không thể đưa cha mẹ đi viện vì ở xa hoặc bận công việc.

Đại diện nền tảng cho biết việc sử dụng lao động linh hoạt giúp họ đáp ứng nhanh khi nhu cầu tăng cao, đồng thời thu hút được những người có chuyên môn nhưng không thể làm việc toàn thời gian.

Tự do nhưng bất ổn

Nhiều người trẻ lựa chọn kiểu công việc này vì có thể tự chủ thời gian.

Li Shuai (33 tuổi), từng làm trong ngành quay dựng trước khi chuyển sang freelancer, cho biết thu nhập của anh không ổn định, “lúc cao lúc thấp như đồ thị zigzag”. Dù vậy, anh vẫn lựa chọn con đường này bởi được kiểm soát lịch làm việc, cường độ công việc nhẹ hơn và thời gian có giá trị hơn so với khi làm toàn thời gian.

Tương tự, Bruce Tang, sinh viên ngành khoa học máy tính, kiếm thêm thu nhập bằng công việc “bạn đồng hành du lịch”. Anh hỗ trợ khách lên lịch trình, lái xe, chụp ảnh, với thu nhập 500-1.000 NDT/ngày (khoảng 70-140 USD).

“Công việc không chỉ mang lại tiền mà còn cho tôi gặp nhiều người và có nhiều trải nghiệm hơn”, Tang chia sẻ.

Trong khi đó, lập trình viên Andrew Liu (29 tuổi) đã rời công ty internet để làm việc từ xa, phát triển các công cụ AI. Hiện anh kiếm khoảng 400.000-500.000 NDT/năm (55.000069.000 USD), cao hơn mức 300.000 NDT trước đây.

Bruce Tang kiếm thêm thu nhập từ nghề “bạn đồng hành du lịch”. Ảnh: Bruce Tang.

Sự phát triển của nền tảng số và AI đang mở rộng đáng kể phạm vi công việc có thể làm độc lập, thậm chí xuyên biên giới.

Một số địa phương tại Trung Quốc còn thúc đẩy mô hình “công ty một người”, xu hướng cá nhân sử dụng AI để vận hành kinh doanh. Tuy nhiên, mặt trái của xu hướng này là thu nhập thiếu ổn định, ít bảo hiểm xã hội và lộ trình nghề nghiệp không rõ ràng.

Các chuyên gia cho rằng “việc làm mới” thực chất không phải hoàn toàn mới, mà là phiên bản được số hóa của những công việc tự do, thời vụ đã tồn tại từ lâu, nhất là trong nhóm lao động di cư. Điểm khác biệt là hiện nay các công việc này phát triển nhanh hơn và xuất hiện với quy mô lớn hơn nhờ nền tảng công nghệ.

Một nhà nghiên cứu nhận định người trẻ ngày nay muốn có nhiều tự do và chủ động hơn với thời gian của mình, đồng thời vẫn mong có sự ổn định nhất định trong công việc và thu nhập.

Việc rời bỏ “bát cơm sắt” như phép thử của cả một thế hệ. Có người tận dụng cơ hội này để tự thiết kế lại cách sống và cách làm việc theo ý mình. Nhưng cũng có người vẫn phân vân giữa hai lựa chọn tự do linh hoạt hay sự ổn định lâu dài.

Điểm chung là cách nhìn về công việc đang thay đổi. Thay vì gắn bó với một vị trí hay một công ty, nhiều người bắt đầu xem công việc là thứ có thể linh hoạt và điều chỉnh theo cuộc sống.

Zhao Xiaoyu thì vẫn chọn tự do.

“Dù không có gì chắc chắn nhưng ít nhất tôi được tự quyết thời gian của mình”, cô nói.