Nguy cơ dịch chồng dịch

Nhiều dịch bệnh truyền nhiễm cùng lúc gia tăng gây áp lực lớn trên vai hệ thống y tế. Ảnh: Quang Vinh.

Số ca tay chân miệng tăng nhanh, sốt xuất huyết diễn biến khó lường, trong khi cúm mùa, não mô cầu tiếp tục xuất hiện rải rác cho thấy nhiều dịch bệnh cùng lúc gia tăng và phá vỡ các quy luật quen thuộc. Áp lực không chỉ dồn lên hệ thống y tế mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận phòng chống dịch ở cả cấp quản lý và cộng đồng.

Các loại dịch bệnh đều gia tăng

Không còn là những đợt dịch riêng lẻ theo mùa, bức tranh dịch tễ tại Việt Nam thời điểm hiện nay đang cho thấy một thực tế đáng lo ngại, nhiều dịch bệnh truyền nhiễm cùng lúc gia tăng, chồng lấn và tạo áp lực cộng hưởng lên hệ thống y tế.

Dữ liệu từ Bộ Y tế cho thấy, chỉ trong chưa đầy 3 tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận hơn 25.000 ca tay chân miệng, tăng gấp 5 lần so với cùng kỳ năm trước. Phần lớn ca bệnh tập trung ở trẻ dưới 10 tuổi, đặc biệt là nhóm từ 1–5 tuổi, lứa tuổi sinh hoạt trong môi trường nhà trẻ, mẫu giáo, nơi điều kiện vệ sinh và khả năng kiểm soát lây nhiễm còn nhiều hạn chế.

Không chỉ gia tăng về số lượng, tay chân miệng còn đang cho thấy những dấu hiệu đáng báo động về mức độ nguy hiểm. Tại nhiều địa phương phía Nam, sự xuất hiện trở lại của chủng virus Enterovirus 71 (EV71). BS. Lê Hồng Nga, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM cho biết, 12 tuần đầu năm các bệnh viện tại thành phố tiếp nhận gần 11.000 ca tay chân miệng, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, tỷ lệ ca nặng từ độ 2B trở lên tăng gấp 5 lần năm ngoái. 4 trẻ đã tử vong trong khi năm ngoái không có ca tử vong nào do tay chân miệng. Kết quả giám sát xác nhận sự tái xuất mạnh mẽ của virus Enterovirus 71 (EV71) - chủng virus có độc lực cao, có ái lực đặc biệt với hệ thần kinh và khả năng gây biến chứng tim mạch, hô hấp nghiêm trọng.

“EV71 thường tấn công trực tiếp lên não bộ, có thể khiến bệnh nhi chuyển biến xấu cực kỳ nhanh, nhiều ca trở nặng chỉ trong vòng 24 giờ. Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, nguy cơ tử vong hoặc di chứng não là rất lớn” – BS Lê Hồng Nga lý giải.

Nếu tay chân miệng là “điểm nóng” hiện tại thì sốt xuất huyết vẫn đang có những diễn biến phức tạp với mức độ nguy hiểm không hề suy giảm. Từ đầu năm đến nay, cả nước ghi nhận gần 32.000 ca mắc, tăng hơn 2 lần so với cùng kỳ năm trước. Bệnh lan rộng sang mọi nhóm tuổi, từ trẻ em, thanh niên đến người cao tuổi. Đặc điểm nguy hiểm của sốt xuất huyết là diễn tiến khó lường. Người bệnh có thể khởi phát với triệu chứng thông thường nhưng nhanh chóng rơi vào tình trạng sốc, suy đa tạng chỉ trong vài giờ nếu không được theo dõi sát.

Trong khi đó, các bệnh truyền nhiễm khác dù chưa bùng phát thành dịch lớn nhưng đang âm thầm gia tăng, góp phần làm dày thêm tầng nguy cơ. Cúm mùa, đặc biệt là cúm B, ghi nhận số ca nhập viện tăng trong thời điểm giao mùa, với nhiều trường hợp có bệnh nền diễn biến nặng, phải điều trị tích cực. Song song, bệnh do não mô cầu, một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, cũng đã xuất hiện các ca mắc ở người trẻ, với khả năng tiến triển rất nhanh và tỷ lệ tử vong có thể lên tới 10–20% ngay cả khi được điều trị .

Sự chồng lấn các loại dịch bệnh không chỉ làm gia tăng số ca mắc mà còn đặt hệ thống y tế vào tình trạng phải ứng phó đa tầng, đa nguy cơ cùng lúc.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương hỏi thăm sức khỏe bệnh nhi mắc bệnh tay chân miệng điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM). Ảnh: TL.

Khi quy luật dịch tễ bị phá vỡ

PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế nhận định rằng quy luật cứ 4–5 năm mới xuất hiện một đỉnh dịch sốt xuất huyết gần như đã không còn tồn tại. Thay vào đó, dịch có thể gia tăng bất cứ thời điểm nào trong năm, thậm chí năm sau có thể cao hơn năm trước. Nhận định này không chỉ đúng với sốt xuất huyết mà còn phản ánh xu hướng chung của nhiều bệnh truyền nhiễm khác.

Bản chất của sự thay đổi này không nằm ở riêng từng loại virus hay vi khuẩn, mà ở sự biến đổi của toàn bộ môi trường dịch tễ. Biến đổi khí hậu là một trong những yếu tố rõ rệt nhất. Nhiệt độ tăng, độ ẩm cao kéo dài tạo điều kiện thuận lợi cho virus, vi khuẩn phát triển nhanh hơn trong vật chủ trung gian.

Yếu tố di chuyển dân cư cũng đang làm thay đổi hoàn toàn cách thức dịch bệnh lan truyền. Việc đi lại giữa các địa phương trở nên dễ dàng khiến mầm bệnh không còn bị “giữ chân” tại một khu vực. Người dân có thể bị nhiễm bệnh ở nơi này nhưng phát bệnh ở nơi khác, khiến việc khoanh vùng và kiểm soát dịch trở nên khó khăn hơn nhiều so với trước đây.

Thay đổi cách tiếp cận phòng chống dịch

Trước diễn biến gia tăng nhanh của tay chân miệng, Bộ Y tế đã yêu cầu các địa phương tăng cường giám sát, phát hiện sớm ca bệnh, xử lý triệt để ổ dịch ngay từ đầu, đồng thời đẩy mạnh truyền thông để nâng cao nhận thức cộng đồng . Không chỉ dừng ở chỉ đạo chung, các yêu cầu cụ thể về bảo đảm nhân lực, thuốc, vật tư và năng lực thu dung, điều trị cũng được đặt ra nhằm hạn chế tối đa các trường hợp chuyển nặng và tử vong.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương yêu cầu các địa phương không được bị động, phải chủ động dự trữ đầy đủ thuốc, vật tư và trang thiết bị, trong đó có các thuốc điều trị đặc hiệu như Gamma Globulin, Phenobarbital, bảo đảm sẵn sàng xử trí các ca bệnh nặng ngay tại chỗ, hạn chế tối đa việc chuyển tuyến không cần thiết.

Theo đó, một trong những điểm then chốt là phải nâng cao năng lực điều trị tại tuyến cơ sở. Việc tăng cường hội chẩn từ xa giữa các bệnh viện tuyến cuối và tuyến tỉnh được xem là giải pháp quan trọng nhằm “giữ bệnh nhân ở lại tuyến dưới”, giảm tải cho tuyến trên và hạn chế rủi ro tử vong trong quá trình chuyển viện.

Tuy nhiên, nỗ lực của ngành y tế sẽ khó phát huy hiệu quả nếu không có sự thay đổi từ phía cộng đồng. PGS.TS Trần Đắc Phu cho rằng không thể tiếp tục phòng chống dịch theo kiểu “đến hẹn lại lên”. Khi quy luật dịch bệnh đã thay đổi, chiến lược kiểm soát cũng phải chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa chủ động, trong đó vai trò của cộng đồng là yếu tố quyết định.

Thực tế điều trị cho thấy, một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến biến chứng nặng và tử vong là việc phát hiện muộn. Không ít trường hợp tay chân miệng hoặc sốt xuất huyết ban đầu chỉ biểu hiện nhẹ, khiến người bệnh hoặc gia đình chủ quan, tự điều trị tại nhà, bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo quan trọng.

Do đó, các chuyên gia cảnh báo, với tay chân miệng, những biểu hiện như sốt cao kéo dài, giật mình, chới với, run chi là dấu hiệu tổn thương thần kinh cần được phát hiện sớm. Với sốt xuất huyết, thời điểm giảm sốt lại có thể là giai đoạn nguy hiểm nhất, khi người bệnh có nguy cơ rơi vào sốc nếu không được theo dõi sát. Điểm chung của các bệnh này là khả năng chuyển nặng rất nhanh, đôi khi chỉ trong vài giờ.

Thực tế cho thấy, dịch bệnh hiện nay không còn là câu chuyện riêng của ngành y tế. Khi nhiều dịch bệnh đang cùng tồn tại và tương tác với nhau, mọi mắt xích phòng/chống bệnh đều trong xã hội đều có vai trò quyết định.

TS.BS Đặng Thị Thúy.

TS.BS Đặng Thị Thúy - Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương: Chú trọng bảo vệ sức khỏe trẻ nhỏ: Thời điểm giao mùa, trẻ rất dễ mắc bệnh. Lý do là độ ẩm không khí tăng cao, lại là thời điểm giao mùa từ xuân sang hè - điều kiện thuận lợi cho các tác nhân gây bệnh phát triển. Do đó, để phòng chống, cha mẹ nên lưu ý vệ sinh cá nhân và tăng sức đề kháng cho trẻ. Ngoài ra, việc vệ sinh môi trường cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các tác nhân đa số lây qua đường hô hấp, nên cần vệ sinh môi trường xung quanh không gian sống, dọn dẹp nhà cửa. Đồng thời, việc phòng bệnh cho trẻ trong môi trường lớp học cũng cần được lưu ý. Cha mẹ và thầy cô cần phối hợp, theo dõi sức khỏe con em mình trong điều kiện nhiều dịch bệnh xuất hiện cùng lúc. Trong trường hợp trẻ mắc bệnh có khả năng lây nhiễm, cần cho các con thăm khám, điều trị hợp lý và cách ly kịp thời. Phụ huynh cũng cần hạn chế đưa trẻ tới nơi đông người. Nếu cần phải đến nơi đông người, cần để trẻ đeo khẩu trang để bảo vệ. Biện pháp này cũng giúp hạn chế lây virus, vi khuẩn từ người bệnh sang người lành. Cần bổ sung dinh dưỡng, ăn uống đầy đủ, khoa học cho trẻ. Bởi, trẻ lớn có thể ăn uống không hợp lý, có thói quen thức khuya dậy sớm. Đó cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến sức đề kháng của các con.

Đức Trân