Nguyên nhân bùng phát và mối nguy tiềm ẩn của dịch Ebola ở Congo

Các thành viên của nhóm phiến quân M23 đứng gác bên ngoài phòng xét nghiệm các trường hợp nghi nhiễm Ebola ở Goma, tỉnh Bắc Kivu của Cộng hòa Dân chủ Congo

“Chạy đua” ứng phó tại ổ dịch

Vào ngày 15-5-2026, một đợt bùng phát bệnh Ebola ở vùng Đông Bắc Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) đã chính thức được công bố. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo chủng Ebola Bundibugyo lây lan nhanh chóng là hiện tượng “đáng lo ngại nghiêm trọng” khi số người tử vong tăng lên ít nhất 220 ca và hơn 1.000 trường hợp nghi nhiễm (tính đến ngày 25-5). Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo, dịch Ebola tại Congo và Uganda đang lan nhanh hơn tốc độ ứng phó. Phát biểu tại cuộc họp trực tuyến của Liên minh châu Phi về dịch bệnh, ông Tedros nói, việc chậm phát hiện ca bệnh khiến lực lượng ứng phó hiện “phải chạy đua” và dịch bệnh “có khả năng sẽ trở nên tồi tệ hơn trước khi được cải thiện”.

Trước đó, WHO đã tuyên bố đợt bùng phát chủng Bundibugyo hiếm gặp là “tình trạng khẩn cấp y tế cộng đồng gây quan ngại quốc tế”. Cơ quan này nâng đánh giá rủi ro tại Congo lên mức rất cao ở cấp quốc gia, cao ở cấp khu vực và thấp ở cấp toàn cầu. Ông cũng kêu gọi các nước giáp biên giới với Congo hành động ngay để ngăn dịch lan rộng.

Theo lời kể của nhân viên y tế tại thị trấn Mongbwalu ở tâm dịch Ebola phía Đông DRC, tuần trước người dân đã tấn công và đốt cháy một lều trại thuộc trung tâm y tế điều trị cho những người nhiễm virus. Không ai bị thương trong vụ tấn công, nhưng khi các bệnh nhân chạy ra ngoài để thoát khỏi đám cháy, 18 người nghi nhiễm Ebola đã rời khỏi cơ sở y tế và hiện đang mất tích. “Chúng tôi kịch liệt lên án hành động này vì nó đã gây ra sự hoảng loạn trong đội ngũ nhân viên và dẫn đến việc 18 trường hợp nghi nhiễm thoát ra cộng đồng” - bác sĩ Richard Lokudi, Giám đốc Bệnh viện Mongbwalu nói. Trước đó vài ngày, một trung tâm điều trị khác ở thị trấn Rwampara đã bị thiêu rụi sau khi người nhà bị cấm lấy thi thể của một người đàn ông địa phương tử vong nghi do nhiễm Ebola.

Đợt bùng phát đặc biệt nguy hiểm

Ông John Johnson - người phụ trách y tế của Tổ chức Bác sĩ không biên giới (Médecins Sans Frontìeres - MSF) tại Đông Bắc Congo cho biết, điều khiến đợt bùng phát này khác biệt và khó chống lại là loại virus gây ra bệnh Ebola. Đây là virus Bundibugyo - không phải loại virus mà thế giới biết đến từ đại dịch ở Tây Phi xảy ra từ năm 2014 đến 2016. Giai đoạn đó cộng với đại dịch năm 2018 - 2020 ở DRC đã thúc đẩy những tiến bộ khoa học lớn: Hiện đã có vaccine và phương pháp điều trị cho loại virus này (được gọi là virus Ebola, tên chính thức là virus Zaire). Nhưng đối với virus Bundibugyo (cũng gây ra bệnh Ebola), đến nay vẫn chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị nào được phê duyệt.

Ebola thường gây tử vong với các triệu chứng nghiêm trọng, bao gồm sốt cao và chảy máu cả trong lẫn ngoài, có nguồn gốc từ động vật hoang dã. Nó lây truyền sang người thông qua tiếp xúc gần với máu hoặc dịch cơ thể của động vật rừng bị nhiễm bệnh, chẳng hạn như dơi, nhím và các loài linh trưởng. Theo WHO, một khi virus xâm nhập vào cộng đồng, nó sẽ lây lan nhanh chóng giữa người với người thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể hoặc bề mặt bị ô nhiễm.

Đây là đợt bùng phát bệnh Ebola thứ 17 mà DRC trải qua kể từ khi trường hợp đầu tiên được phát hiện vào năm 1976, và là đợt thứ 3 liên quan cụ thể đến virus Bundibugyo. WHO đang thảo luận để xác định những ứng viên vaccine nào có thể được thử nghiệm trong các thử nghiệm lâm sàng khẩn cấp đối với virus Bundibugyo, như đã được thực hiện trong các đợt bùng phát dịch Ebola trước đây. Trong bối cảnh không có phương pháp điều trị đặc hiệu, việc chăm sóc người bệnh chủ yếu dựa vào việc kiểm soát triệu chứng (như sốt, đau đầu, nôn mửa và tiêu chảy) và liệu pháp hỗ trợ tích cực nhằm cải thiện cơ hội sống sót của bệnh nhân như bù dịch, hỗ trợ oxy và theo dõi chặt chẽ huyết áp và tim mạch. Trong 2 đợt bùng phát bệnh Ebola trước đây do virus Bundibugyo gây ra, tỷ lệ tử vong ước tính là từ 25 - 40%, thấp hơn so với tỷ lệ tử vong của virus Zaire nếu không được điều trị.

Các nhân viên y tế tại một bệnh viện ở Bunia, tỉnh Ituri, Cộng hòa Dân chủ Congo

Thói quen cố hữu và những trở ngại khác

Một trở ngại lớn khác trong việc ứng phó với đợt bùng phát này là khả năng chẩn đoán nhanh chóng những người mắc bệnh. Xét nghiệm PCR yêu cầu bộ dụng cụ chẩn đoán đặc hiệu cho virus. Tuy nhiên, việc thiếu công cụ xét nghiệm làm chậm đáng kể quá trình xác nhận ca bệnh và gây chậm trễ cho quy trình truy vết tiếp xúc cũng như cách ly bệnh nhân. Ngoài các biện pháp dịch tễ học và y tế công cộng, điều quan trọng là phải đảm bảo người dân ở các khu vực bị ảnh hưởng được tiếp cận với dịch vụ chăm sóc sức khỏe, cập nhật thông tin và xây dựng lòng tin. Đây là một nhiệm vụ khó khăn trong bối cảnh như ở DRC, nơi đặc trưng bởi tình trạng bất ổn và hạn chế tiếp cận với dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Các nhà khoa học tin rằng, con người lần đầu tiên nhiễm Ebola do săn bắn, tiếp xúc hoặc ăn động vật hoang dã bị nhiễm bệnh (được gọi chung là thịt thú rừng). Loại thực phẩm này (đặc biệt là dơi, khỉ, chuột đồng và linh dương) rất phổ biến ở Congo và là một trong những lý do khiến Ebola vẫn là mối nguy hiểm.

Các đợt bùng phát tái diễn ở DRC có liên quan đến địa lý của quốc gia này. Những khu rừng rộng lớn, rậm rạp bao phủ hơn 60% diện tích đất nước (hơn 150 triệu ha) đóng vai trò là môi trường sinh sản tự nhiên cho virus Ebola. Đối với nhiều cư dân nông thôn ở lưu vực sông Congo (khu rừng mưa nhiệt đới lớn thứ hai thế giới), nơi thịt thú rừng cung cấp tới 80% lượng protein tiêu thụ của địa phương, việc săn bắt thú rừng là vấn đề sống còn chứ không phải sở thích. Theo ông Eteni Longondo - cựu Bộ trưởng Y tế công cộng DRC, nguồn thực phẩm quan trọng này lại là cửa ngõ chính cho sự lây lan virus chết người.

DRC giàu khoáng sản, nhưng hơn 80% trong số 100 triệu công dân sống trong cảnh nghèo cùng cực. Tình hình đặc biệt tồi tệ ở phía Đông, nơi cuộc nổi dậy vũ trang đang diễn ra, đã khiến liên minh phiến quân chiếm giữ các vùng lãnh thổ rộng lớn và làm hàng triệu người phải di dời, đẩy khu vực này vào cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng. Theo ông Longondo, việc điều tiết hoạt động săn bắn trong các khu rừng rậm rạp của đất nước và ngăn chặn các cộng đồng tiêu thụ động vật hoang dã vẫn là một thách thức lớn đối với các quan chức y tế. “Bạn không thể bảo người dân ngừng duy trì văn hóa của họ. Họ vẫn ăn thịt thú rừng vì không có lựa chọn nào khác” - ông nói.

“Mọi người đang hoảng loạn” - ông Valet Chebujongo, một người vận động cộng đồng ở Bunia cho biết. Theo đó, nỗi sợ hãi không bắt nguồn từ virus mà từ làn sóng thông tin sai lệch và mê tín dị đoan, cả hai đều thúc đẩy sự lây lan của virus và làm suy yếu các nỗ lực ngăn chặn tại địa phương. Ông kể, ở Mongwalu, người ta nói rằng có một chiếc quan tài ma thỉnh thoảng xuất hiện, chỉ cần nhìn thấy nó thôi cũng có thể gây ra cái chết ngay lập tức. Những tin đồn như vậy đang khiến một số người từ chối trợ giúp y tế mà thay vào đó là cầu nguyện, ma thuật và các tập tục truyền thống.

Bên cạnh đó, phong tục tang lễ địa phương liên quan đến việc người đưa tang chạm vào người đã khuất có thể đã góp phần vào sự gia tăng các ca nhiễm bệnh. Baraka Nakashenyi - một cư dân của Mongwalu, khu vực bị ảnh hưởng nặng nề, xác nhận rằng tập tục này vẫn phổ biến bất chấp rủi ro. “Chạm vào thi thể người chết lần cuối được coi là lời tạm biệt cuối cùng đối với những người thân đang đau buồn” - ông Nakashenyi giải thích. Thi thể của những người chết vì Ebola rất dễ lây truyền virus khi mọi người chuẩn bị chôn cất và tụ tập dự tang lễ. Công việc nguy hiểm là chôn cất các nạn nhân nghi nhiễm đang được chính quyền quản lý, dù gặp phải sự phản đối từ gia đình và bạn bè. Chính quyền ở phía Đông Bắc DRC đã cấm các lễ tang và các cuộc tụ tập hơn 50 người để kiềm chế sự lây lan của virus.