Nguyên tắc Méndez - bộ nguyên tắc quốc tế về phỏng vấn điều tra và những gợi mở ban đầu cho Việt Nam
Đối với Việt Nam, việc tiếp tục nghiên cứu và trao đổi học thuật về Nguyên tắc Méndez có thể góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức về bảo đảm quyền con người trong hoạt động điều tra, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế.
Ngày 11/12, tại thành phố Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh), Bộ Công an phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam tổ chức hội thảo về triển khai thực thi hiệu quả Công ước Liên hợp quốc (LHQ) về Chống tra tấn (CAT), trong đó giới thiệu và thảo luận về Nguyên tắc Méndez - bộ nguyên tắc quốc tế về phỏng vấn hiệu quả trong điều tra và thu thập thông tin. Hội thảo thu hút sự tham gia của đại diện các cơ quan tư pháp, cơ sở đào tạo luật, cùng các chuyên gia trong nước và quốc tế, cho thấy sự quan tâm ngày càng rõ nét đối với các chuẩn mực tiếp cận mới trong bảo đảm quyền con người.
Tôn trọng nhân phẩm con người
Trong lịch sử tư pháp, tra tấn, bạo lực và ép cung từng được coi là phương thức nhằm nhanh chóng tìm ra sự thật. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tiễn và các nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy điều ngược lại: nỗi sợ thường dẫn đến những lời khai sai lệch, thay vì sự thật khách quan. Dưới áp lực thể chất hoặc tinh thần, người bị thẩm vấn có xu hướng nói điều họ nghĩ rằng người hỏi muốn nghe, hơn là phản ánh trung thực sự việc đã xảy ra. Hệ quả là nguy cơ kết án oan, bỏ lọt tội phạm và làm suy giảm niềm tin xã hội đối với hệ thống tư pháp.
Từ nhận thức đó, nhiều quốc gia đã từng bước thay đổi cách tiếp cận trong hoạt động điều tra hình sự. Thay cho mô hình “tra hỏi” đặt nặng việc buộc nhận tội, mô hình “phỏng vấn điều tra” được phát triển, coi việc thu thập thông tin là một quá trình chuyên nghiệp, dựa trên bằng chứng, khoa học tâm lý và sự tôn trọng nhân phẩm con người. Trong bối cảnh ấy, Nguyên tắc Méndez ra đời như một sự kết tinh của xu hướng chuyển dịch toàn cầu từ “tra khảo” sang “phỏng vấn”, gợi mở những cách tiếp cận mới trong phòng ngừa tra tấn và bảo đảm quyền con người.
Nguyên tắc Méndez (Méndez Principles on Effective Interviewing for Investigations and Information Gathering) là một bộ chuẩn mực quốc tế về phỏng vấn trong hoạt động điều tra và thu thập thông tin, được công bố năm 2021. Bộ nguyên tắc này mang tên Juan E. Méndez, luật sư người Argentina, từng giữ cương vị Báo cáo viên đặc biệt của LHQ về tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ thấp phẩm giá con người (United Nations Special Rapporteur on Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment) trong giai đoạn 2010-2016. Năm 2016, trong một báo cáo trình Đại hội đồng LHQ, ông kêu gọi xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế về phỏng vấn điều tra nhằm thay thế các phương thức tra hỏi mang tính cưỡng ép. Từ đề xuất đó, một quá trình nghiên cứu và soạn thảo với sự tham gia của các chuyên gia luật học, tâm lý học và nhân quyền đã được triển khai, dẫn tới sự ra đời của Nguyên tắc Méndez.
Nguyên tắc Méndez không phải là một điều ước quốc tế và không tạo ra nghĩa vụ pháp lý ràng buộc. Đây là một khung tham chiếu nhằm hỗ trợ các quốc gia thực thi hiệu quả hơn các nghĩa vụ đã được xác lập trong Công ước CAT và các chuẩn mực nhân quyền liên quan. Bộ nguyên tắc này không đặt ra một mô hình cứng nhắc, mà cho phép các quốc gia nghiên cứu, lựa chọn và vận dụng phù hợp với điều kiện pháp lý, thể chế và văn hóa của mình.
Về tinh thần cốt lõi, Nguyên tắc Méndez khẳng định phỏng vấn điều tra phải được tiến hành trên ba nền tảng: khoa học, pháp luật và đạo đức. Phỏng vấn không còn được hiểu là hoạt động gây áp lực để buộc nhận tội, mà là một quá trình chuyên nghiệp nhằm thu thập thông tin chính xác, đáng tin cậy, dựa trên bằng chứng và sự hợp tác, trong đó quyền và phẩm giá của người được phỏng vấn luôn được tôn trọng.
Sự chuyển dịch từ mô hình “tra hỏi” sang “phỏng vấn điều tra” là kết quả của quá trình đánh giá lại hiệu quả thực sự của các phương thức điều tra dựa trên cưỡng ép. Các nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học và khoa học nhận thức cho thấy, trí nhớ con người có thể bị bóp méo dưới tác động của căng thẳng và sợ hãi. Trong điều kiện bị cưỡng ép, khả năng nhớ lại và trình bày thông tin chính xác của người được hỏi càng suy giảm. Điều này lý giải vì sao các phương pháp gây áp lực thường tiềm ẩn rủi ro cao về oan sai và tranh chấp pháp lý.
Từ những nhận thức đó, mô hình phỏng vấn điều tra được phát triển như một cách tiếp cận thay thế. Thay vì đối đầu, mô hình này nhấn mạnh việc xây dựng môi trường giao tiếp hợp tác, trong đó người được phỏng vấn được khuyến khích cung cấp thông tin trong điều kiện tôn trọng và an toàn về tâm lý. Trọng tâm không phải là lời thú nhận, mà là việc thu thập thông tin để kiểm chứng bằng chứng và tái dựng sự kiện một cách khách quan.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, việc áp dụng các mô hình phỏng vấn điều tra dựa trên khoa học giúp nâng cao chất lượng chứng cứ, giảm khiếu nại liên quan đến bức cung, nhục hình, đồng thời góp phần định hình một văn hóa tư pháp trong đó hiệu quả điều tra và bảo vệ quyền con người không còn bị đặt trong thế đối lập. Nguyên tắc Méndez chính là sự hệ thống hóa những kinh nghiệm và chuẩn mực đó.
Phỏng vấn điều tra - gợi mở thực thi hiệu quả Công ước chống tra tấn
Công ước CAT khẳng định việc cấm tuyệt đối mọi hành vi tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ thấp phẩm giá con người. Đồng thời, Công ước không chỉ dừng lại ở việc xác lập một chuẩn mực mang tính cấm đoán, mà còn đặt ra nghĩa vụ tích cực cho các quốc gia thành viên trong việc chủ động phòng ngừa tra tấn, đặc biệt trong những giai đoạn nhạy cảm của quá trình tố tụng như hỏi cung và lấy lời khai. Phương thức phỏng vấn điều tra trở thành một cấu phần trực tiếp của nghĩa vụ bảo vệ quyền con người.
Công ước không chỉ yêu cầu các quốc gia “không được” sử dụng tra tấn, mà còn đòi hỏi phải thiết lập các biện pháp hiệu quả nhằm loại bỏ những điều kiện và hoàn cảnh có thể dẫn đến tra tấn ngay từ đầu. Nguyên tắc Méndez có thể được xem là sự cụ thể hóa yêu cầu này, khi tập trung vào việc tổ chức hoạt động phỏng vấn theo hướng tôn trọng nhân phẩm, bảo đảm tính tự nguyện của lời khai và dựa trên các phương pháp khoa học.
Ở mức độ khái quát, Nguyên tắc Méndez nhấn mạnh một số định hướng cốt lõi có ý nghĩa trực tiếp đối với việc thực thi Công ước CAT: phỏng vấn phải được đặt trên nền tảng của khoa học, pháp luật và đạo đức; quá trình phỏng vấn cần được tiến hành trong khuôn khổ minh bạch, có chuẩn bị và có cơ chế trách nhiệm giải trình phù hợp; đồng thời đặc biệt lưu ý đến việc bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương và yêu cầu đào tạo bài bản đối với người thực hiện phỏng vấn. Những định hướng này không tạo ra nghĩa vụ pháp lý mới, nhưng đóng vai trò như các biện pháp phòng ngừa cụ thể, góp phần giảm thiểu nguy cơ tra tấn và đối xử tàn bạo trong thực tiễn.
Thay vì tiếp cận vấn đề theo hướng hình thức, Nguyên tắc Méndez đặt trong CAT và Nguyên tắc Méndez vì thế mang tính bổ trợ rõ nét: Công ước xác lập nghĩa vụ pháp lý ở tầm nguyên tắc, còn Méndez cung cấp khung hướng dẫn thực tiễn để hiện thực hóa các nghĩa vụ đó trong hoạt động điều tra.
Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Công ước CAT từ năm 2015, thể hiện cam kết của Nhà nước trong việc phòng, chống tra tấn và bảo vệ quyền con người. Hiến pháp năm 2013 khẳng định, cấm tra tấn, bạo lực, nhục hình và bảo vệ thân thể, danh dự, nhân phẩm con người, hệ thống pháp luật chuyên ngành như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và các quy định về ghi âm, ghi hình hỏi cung đã từng bước cụ thể hóa các nguyên tắc này.
Sau hơn 10 năm gia nhập Công ước CAT, Việt Nam đã chuyển hóa mạnh mẽ các cam kết quốc tế thành những con số thực chứng. Đến nay, hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh đã được phủ sóng và vận hành thực chất tại hầu hết cơ sở giam giữ trên cả nước. Báo cáo tổng kết năm 2025 của nhiều địa phương như Đắk Lắk, Hải Phòng ghi nhận tình trạng vi phạm thân thể, nhân phẩm đã giảm thiểu rõ rệt nhờ việc giám sát chặt chẽ quy trình hỏi cung, giúp minh bạch hóa hoạt động tố tụng và giảm đơn thư khiếu nại oan sai. Điển hình là kết quả khảo sát được công bố tại hôi nghị tổng kết công tác tuyên truyền về Công ước CAT vào tháng 9/2025 ở Gia Lai cho thấy, 100% cán bộ tư pháp tham dự đã nắm vững kỹ năng “hỏi cung thân thiện”, thay đổi tư duy từ “mệnh lệnh” sang “tôn trọng quyền con người”. Đặc biệt, Việt Nam hoàn thành và công bố Báo cáo quốc gia lần thứ hai về thực thi Công ước CAT đã cung cấp bức tranh toàn cảnh về những nỗ lực thực chất, khẳng định Việt Nam không chỉ hoàn thiện khung khổ pháp lý mà còn đang thực thi hiệu quả trên thực tế, bảo vệ quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.
Một khuôn khổ pháp lý cơ bản nhằm phòng, chống tra tấn đã được thiết lập, tuy nhiên, Công ước CAT nhấn mạnh phòng ngừa là một quá trình liên tục, đòi hỏi việc hoàn thiện không chỉ ở cấp độ văn bản pháp luật, mà còn ở quy trình nghiệp vụ và năng lực thực thi.
Nguyên tắc Méndez gợi mở cách nhìn nhận phỏng vấn điều tra như một kĩ năng chuyên nghiệp cần được đào tạo bài bản, dựa trên khoa học tâm lý và phương pháp thu thập thông tin hiện đại. Bên cạnh khuôn khổ pháp lý, việc nâng cao năng lực của những người trực tiếp thực hiện phỏng vấn giữ vai trò quan trọng trong phòng ngừa nguy cơ ép cung và bức cung. Bộ nguyên tắc này cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong quá trình phỏng vấn, như trẻ vị thành niên, người khuyết tật hoặc người có khó khăn về tâm lý. Việc nhận diện và có cách tiếp cận phù hợp đối với các nhóm này không chỉ là yêu cầu về nhân quyền, mà còn góp phần bảo đảm độ tin cậy của thông tin thu thập được. Các cơ chế ghi nhận và giám sát, nếu được thiết kế phù hợp, có thể bảo vệ cả người được phỏng vấn lẫn người thực thi nhiệm vụ, đồng thời củng cố niềm tin xã hội đối với hoạt động điều tra.
Nguyên tắc Méndez phản ánh một bước tiến quan trọng trong tư duy phòng ngừa tra tấn và bảo đảm quyền con người trong hoạt động điều tra. Việc nghiên cứu bộ nguyên tắc này không nhằm áp dụng máy móc các mô hình quốc tế, mà trước hết mang ý nghĩa tham chiếu, giúp các quốc gia xem xét cách thức tổ chức phỏng vấn điều tra theo hướng nhân đạo, khoa học và hiệu quả hơn.
Trong mối liên hệ với Công ước CAT, Nguyên tắc Méndez cung cấp những gợi ý cụ thể để hiện thực hóa nghĩa vụ phòng ngừa tra tấn, đặc biệt ở những khâu nhạy cảm của quá trình tố tụng. Đối với Việt Nam, việc tiếp tục nghiên cứu và trao đổi học thuật về Nguyên tắc Méndez có thể góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức về bảo đảm quyền con người trong hoạt động điều tra, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế.
