Nhà không có con trai

Minh họa: Trần Hậu

Nhà không có con trai. Đấy là nỗi ám ảnh của mẹ con Cua, cũng là nguyên nhân những lần mẹ nó và bà nội to tiếng. 

Bố nó là trưởng, bà luôn mong có cháu trai nối dõi. Thương các cháu gái, bà vẫn giục con dâu đẻ tiếp. Hồi Cua hai tuổi, mẹ sinh đôi. Hai đứa em xinh xắn, được bà đặt cho những cái tên rất hay. Hơn một tuổi, cả hai mắc sởi, rồi tiêu chảy, vào viện cũng không cứu được. Đứa lớn mất trước, chục ngày sau đứa còn lại đi theo. Mẹ khóc ngất lên ngất xuống. Hồi ấy, Cua mới hơn ba tuổi, nó nhớ có lần dắt em ra ngã sáu tìm bố, em lẫm chẫm vừa đi vừa khóc. Được bố cho chiếc kẹo gừng, em mút lấy mút để, lẫn cả nước mũi thò lò. Nó chẳng hiểu sao mình còn bé đến thế mà những chuyện ấy vẫn nhớ tận sau này. Mỗi lần nhắc đến em, nó lại nhớ đến khuôn mặt nhòe nước mắt, nước mũi và những chiếc kẹo gừng. Sau này mẹ ốm, Cua cáng đáng hết mọi việc trong nhà, cả việc hương khói. Ngày giỗ hai em, nó chẳng bao giờ quên.

Chưa đầy một năm sau, mẹ sinh con Ốc, hai năm nữa sinh con Rô. Sáu năm, bốn lần sinh nở, năm đứa con gái, lại chịu nỗi đau mất con, sức khỏe mẹ sa sút. Rồi mẹ bị tai biến, nằm liệt giường. 

Mẹ và bà vốn không ghét nhau. Vắng bà, mẹ vẫn kể những tính tốt của bà, thương bà vất vả. Khi chỉ có hai bà cháu, bà dặn Cua nghe lời mẹ, chăm học, chịu khó làm lụng cho mẹ đỡ khổ. Thế mà cứ gặp nhau, vui vẻ hôm trước, hôm sau hai người đã sinh chuyện.

Có lần bà dọa: 

- Chị dặt dẹo thế này, không đẻ được con trai, khéo tôi bảo thằng con tôi đi kiếm chỗ khác. 

Mẹ cùn lên:

- Bà thích thì cứ lấy vợ khác cho con bà. 

- Vô phúc mới không đẻ được con trai, biết chưa?

- Con lấy chồng là hưởng phúc nhà chồng đấy! 

Thế là cãi nhau. Rồi khóc. Rồi giận. Chẳng lần nào bà ở được lâu như ông nội. Những câu nói của hai người đàn bà cứ quanh quẩn trong đầu Cua. Nó thương mẹ, lại thương bà, chẳng hiểu tại sao chuyện nhà không có con trai lại khiến cả hai khổ sở đến vậy. Nhưng bà chẳng bao giờ xui bố nó lấy vợ khác như lời dọa. 

Đến kỳ nghỉ hè, Cua hay về quê. Một đêm, nằm cạnh bà, nó nghe bà thủ thỉ:

- Nhà cháu không có con trai, bố mẹ mày khổ, bà cũng khổ

- Con trai nghịch như cướp, học dốt lại mải chơi, có gì hay mà bà thích?

 - Nó mạnh mẽ, gánh vác việc nặng, lại nối dõi tông đường. 

- Việc con trai làm, cháu cũng làm được. Nhưng nối dõi tông đường là gì? 

- Con trai mang họ Đặng, sinh con cháu họ Đặng, đời này nối đời khác; ông bà, bố mẹ mất thì nó thờ cúng. 

- Cháu cũng mang họ Đặng mà!

 - Nhưng mày lấy chồng, con mày mang họ nhà chồng. Thế mới nói con gái là con người ta. 

Cua thấy tủi thân: 

- Bà không thích bọn cháu vì bọn cháu là gái chứ gì? 

Chiếc quạt mo ngừng lại. Một lúc, bà thở dài: 

- Bà sang tận Quảng Yên cầu mấy điện thờ. Thầy bói bảo số bố mày không có con trai, cố cũng chẳng được. Thôi, con gái ngoan còn bằng vạn con trai ấy nhỉ! 

- Thế sao bà cứ cãi nhau với mẹ cháu?

 - Họ mạc, làng nước câu ra câu vào, bà sốt ruột. Nhiều khi nghĩ, không tại bà giục, mẹ mày đỡ phải đẻ nhiều, chưa chắc đã xuống sức rồi ốm liệt thế này…

Bà bảo, âu cũng là phúc phận, số mệnh. Cua nghe mà chẳng biết phúc phận là thế nào. Nó đã làm được bao nhiêu việc bọn con trai không làm, vậy mà nhà nó vẫn bị coi là thiếu, vẫn khiến bà phải buồn vì lời người khác. 

Bà im lặng, rồi lại bảo chị em nó cố học, sau này kiếm tấm chồng tử tế cho bố mẹ được nhờ. 

Nghe bà nói, con Cua bỗng thấy thương bà. Nó vòng tay ôm cái lưng xương xương của bà, thủ thỉ:

 - Cháu sẽ làm thằng con trai trong nhà này, tốt hơn tất cả những thằng con trai của các nhà khác, bà yên tâm chưa? 

Bà phẩy cái quạt mo vào vai nó đánh đẹt một cái, vừa mắng vừa cười:

 - Ừ, cha bố chị, nói thì liệu mà giữ lấy lời! 

Mẹ ốm, bố đi xa, Cua mười hai tuổi thành trụ cột. Sáng dậy, nó dọn nhà, chuẩn bị đồ cho mẹ rồi đi học. Trưa về nấu cơm, giặt giũ, gánh nước; chiều đi chợ, lại cơm nước. Xong việc mới tranh thủ học bài. 

Cua và Ốc thay nhau xoa bóp chân tay cho mẹ theo lời bác sĩ, phải chịu khó xoa bóp, tập vận động nó đỡ teo, biết đâu còn đi lại được. Mỗi lần nửa tiếng, làm xong đứa nào cũng thở dốc, toát mồ hôi. Mãi chẳng thấy mẹ khá hơn, Cua đâm nản. Nó chịu được việc nặng, chứ cứ ngồi bóp mãi, nó sốt ruột. 

Đến phiên nó làm, nó nịnh em:

- Ốc, mày là bác sĩ giỏi, bóp cho mẹ hộ chị, mai chị rửa bát cho!

Ốc thích được gọi là bác sĩ, đồng ý ngay. Nhưng dẫn mẹ tập đi thì em bé quá, không thay được. Cua đứng trước mép giường, mẹ vịn hai tay lên vai nó, lần từng bước. Đi được mấy lượt, mẹ mệt, lại nằm. 

Nhà có giếng sau sân, nhưng mùa đông nước cạn, mạch ngang thấm vào hôi không dùng được, Cua phải bê quần áo ra bể công cộng giặt. Cả khu tập thể dùng chung một bể, nước bơm thất thường. Nhiều hôm nó phải trèo vào trong, gạn từng xô dưới đáy mới đủ giặt. Vì thế nó biết đáy bể đầy rác và cặn bẩn, nên nó chú ý canh đúng khi nước vừa bơm là ra hứng trực tiếp từ vòi. Nó gánh nước bằng đôi thùng tôn gò, mỗi bên hai mươi lít, cùng cái đòn gánh bằng tre và đôi móc xích bằng sắt sơn đen. Bể có bốn cửa. Mọi người chen nhau ở ba cửa, tránh cửa có cái vòi sắt nhô ra vì dễ bị va móp miệng thùng. Cua chọn đúng cửa ấy. Nó dùng móc sắt thả thùng xuống, móc quai vào vòi, hứng đầy rồi khéo léo kéo lên, được nước sạch. Từ bể về nhà, nó phải nghỉ hai chặng, mãi lâu sau mới gánh được một lèo. 

Cái bể khối rưỡi nhà con Cua hầu như không bao giờ nước cạn dưới lưng bể. Chuyện này cũng có nguyên do của nó. Hồi đầu mới từ Lạch Tray về lại dưới Cát Bi, Cua gánh nước chưa quen, mỗi ngày chỉ được vài gánh mà vai sưng phồng. Lại có hôm lập cập bị cái đáy thùng tôn sắc bập vào gót chân tóe máu. Không có nước dùng, có lúc mẹ nó phải thuê người ta, năm gánh mất đứt nghìn bạc. Tiền chi tiêu thức ăn còn thiếu, con Cua tiếc của, nó cố sức tập gánh dần. Hồi đầu, bể lúc nào cũng vơi, có khi phải kiễng chân hết cỡ, vắt bụng qua thành bể, cắm đầu sâu xuống mới múc được gáo nước. 

Một hôm, con Cua đang lúi húi dưới bếp bỗng nghe “thùm” một cái rõ to. Nó mải mốt chạy ra, ngó vào trong bể thì thấy con Ốc lồm cồm nhổm lên, mếu máo, đầu tóc người ngợm ướt sũng. Hóa ra vì với sâu quá mà nó bị quá đà, lộn cổ xuống, may mà không sao. Con Cua nhảy vào, đủn em lên, nhìn bộ dạng con Ốc vừa buồn cười vừa thương. Từ hôm ấy, con Cua không bao giờ để bể vơi nữa.

Nấu được bữa cơm cũng vất vả. Nhà Cua mua củi vụn của chú Bình thợ mộc để đun. Có lần nhóm bếp, nó lóng ngóng để cao su đang cháy vẩy vào chân. Những giọt nóng xèo xèo trên da. Nó chạy ra múc nước ngâm, miệng xuýt xoa, không khóc. Con trai có đứa nào khóc vì vết bỏng con con ấy đâu. Rồi nhà đun mùn cưa, phoi bào. Cuối ngày, chú Bình dọn đồ nghề, Cua xách bao sang quét gom, vác về. Đun phoi dễ, châm lửa là cháy. Bếp mùn phải nén chặt quanh chiếc chai, rút chai ra làm lỗ thông hơi rồi mới nhóm. 

Mùa hè, chui khỏi bếp, mặt nó đen nhẻm, mồ hôi nhễ nhại. Có dạo được dùng bếp điện đất nung, dây mayso đỏ rực trong những rãnh xoắn. Đỡ khói nhưng chị em nó hay bị giật khi dây chạm đáy nồi nhôm, giẻ lót tay lại ướt. Có hôm đổ nhào cả nồi canh, đứt dây luôn, Cua phải ngắt điện, nối lại, dùng đến khi chẳng còn nối nổi. 

Điện thắp sáng cũng phập phù. Có tối bóng đèn chỉ đỏ lập lòe như ma trơi, căn nhà mười tám mét vuông vẫn tối om. Chú Hữu hàng xóm cho đất đèn, Cua chế chiếc đèn bằng vỏ lon bia. Ngọn lửa xanh phụt lên, thế là có ánh sáng học bài. Chiếc đèn nhà chú Hữu bằng sắt, trông oách lắm, châm lên là sáng lóa. Nhà nó chỉ có cái vỏ lon, vậy mà cũng dùng được. Những hôm mất điện, không có đất đèn thì thắp đèn dầu. Mọi việc ấy, Cua làm được hết. Hàng xóm bảo nhà không có con trai mà nó chẳng khác gì thằng con trai. Nó nghĩ, làm con trai cũng chả khó.

Rồi con Cua cũng lớn. Nó thi đỗ Đại học Luật ở Hà Nội. Ngày nhận được giấy báo, bà nội từ quê ra. Bà mừng lắm. Bà hồ hởi khoe khắp xóm giềng.

Năm ấy, ngày giỗ ông nội, con Cua về quê từ sớm. Nhà thờ họ đông đủ con cháu. Sau tuần hương đầu, ông bác trưởng họ nói với mọi người:

 - Tôi vừa báo cáo với tổ tiên: Họ mình chưa có ai đỗ đại học. Cháu Cua làm được rồi, mà là Đại học Luật danh giá. 

Mọi người trầm trồ. Bà nội ngồi ở chiếc phản kê sát vách, từ lúc ông bác nhắc đến tên cháu, khuôn mặt bà cứ rạng lên. 

Ông bác nói tiếp: 

- Các cô các chú đều biết, tôi chỉ có một thằng con trai. Cháu đích tôn đấy. Từ ngày nó lọt lòng, ông bà, bố mẹ nâng như nâng trứng. Ai cũng nghĩ nó là con trai độc nhất nối dõi tông đường, phải chăm nó hơn một tí, nhường nó hơn một tí. Chị nó làm việc nhà, nó được chơi. Chị nó bị mắng, nó được bênh. Nó muốn gì cũng cố mà cho.

Ông cười buồn: 

- Thành ra mình thương con mà hóa hại con.

Không ai nói gì. Chuyện thằng con trai ông bác nghiện ngập, cả họ đều biết. Nó đã đi cai mấy lần. Về được ít lâu lại đâu vào đấy. Trong nhà bán dần hết thứ này đến thứ khác. Nó trộm tiền của bố mẹ, trộm đồ của hàng xóm láng giềng.

Ông bác thở dài: 

- Bây giờ tôi mới thấm. Con trai mà làm gì? Đích tôn mà làm gì? Không nên người thì trông cậy được gì. May mà vợ chồng tôi còn có con chị. Lấy chồng rồi mà bố mẹ đau ốm vẫn chạy về. Việc lớn việc bé vẫn một tay nó lo. Không có nó, chắc vợ chồng tôi khổ hơn nhiều. 

Người con gái cúi xuống. Mắt đỏ hoe. 

Ông bác nhìn Cua: 

- Cả con bé này nữa. Nhà không có con trai, ngày trước chính tôi cũng từng nói ra nói vào. Tôi là trưởng họ, tôi cũng từng nghĩ nhà trưởng mà không có con trai thì coi như khuyết một đường. Nó phấn đấu học hành, chính tôi cũng từng nói: Con gái học lắm mà làm gì, lớn lên đủ mười tám cho lấy chồng là yên thân. 

Ông lắc đầu, cười buồn: Tôi sai. Tôi sai quá. Từ hôm nghe tin cháu nó đỗ đại học, tôi cứ nghĩ mãi. Các cụ từng dạy: Trai mà chi, gái mà chi/ Sống sao có nghĩa có nghì là hơn. Vậy sao mình không làm thế. Từ nay nhà mình đừng ai nói chuyện con trai quý hơn con gái nữa. Con nào cũng là con. Đứa nào chăm ngoan, học hành giỏi giang, biết thương bố mẹ, sống có trước có sau, đứa ấy mới đáng quý. 

Mọi người gật gù. Bà nội vẫn ngồi im, mắt bà rung rưng. Con Cua nhìn bà. Nó bỗng nhớ những đêm mùa hè xa lắc. 

Tan giỗ, mọi người về gần hết. Con Cua đang lúi húi rửa bát thì bà gọi:

- Lên đây bà bảo. 

Nó chạy lên. Bà đang ngồi một mình trước bàn thờ ông nội. 

- Ngồi xuống đây với bà.

Bà cầm bàn tay nó, vuốt vuốt. Bàn tay bà đã già lắm rồi. Những ngón tay khô, gầy, nổi đầy gân xanh. Một lúc lâu bà mới nói:

 - Cháu có giận bà không? 

- Cháu giận bà chuyện gì ạ? 

- Chuyện ngày trước. 

- Chuyện bà bảo mười đứa con gái không bằng một thằng con trai phải không bà? 

Bà gật đầu. Con Cua nắm chặt tay bà: 

- Bà ơi, bà đừng nghĩ ngợi nhiều, cháu biết bà thương chúng cháu mà. Vì thế, chị em cháu mới luôn cố gắng chăm ngoan học giỏi, để mọi người đều thấy rằng, con gái có thể làm được những việc như con trai, thậm chí còn tốt hơn con trai, để bà có thể tự hào về chúng cháu. 

Bà vuốt tóc nó, tiếng nhẹ như vừa trút được gánh nặng: Bà vui và tự hào về các cháu gái của bà! 

Ngoài sân, nắng cuối chiều xiên qua hàng cau, hắt một vệt vàng nhạt vào gian thờ. Khói hương bảng lảng tan vào khoảng nắng, chỉ còn mùi trầm ngan ngát, ấm nồng.