Nhận diện và bảo vệ hàng hóa có xuất xứ Việt Nam: Bước đột phá từ Nghị định số 384/2026/NĐ-CP

Khai thông "khoảng trống pháp lý", cụ thể hóa chủ trương của Đảng

Nghị định số 384/2026/NĐ-CP của Chính phủ về xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất, lưu thông trong nước góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý, thể chế hóa các nghị quyết chiến lược của Đảng. (Ảnh: Internet)

Trải qua hơn 35 năm đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, năng lực sản xuất và quy mô thị trường Việt Nam đã có sự phát triển vượt bậc. Việt Nam đã ban hành nhiều quy định về xuất xứ hàng hóa để quy định một sản phẩm được coi là có xuất xứ Việt Nam. Quy định này áp dụng cho hàng xuất khẩu và hàng nhập khẩu, giúp hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế nhập khẩu theo cam kết tại các hiệp định thương mại tự do hoặc phục vụ các mục tiêu khác của quản lý ngoại thương nhưng chưa có quy định đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước.

Trong những năm qua, Đảng ta đã có nhiều chủ trương, chỉ đạo quan trọng trong việc hoàn thiện quy định pháp luật tháo gỡ “điểm nghẽn” của hệ thống pháp luật, kiến tạo phát triển, tạo hành lang pháp lý minh bạch; hoàn thiện pháp luật về hàng hóa, chất lượng sản phẩm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, sự minh bạch, thông tin về đặc tính chất lượng sản phẩm, hàng hóa góp phần tạo ra một môi trường thương mại nội địa trong sạch, chất lượng, an toàn tại Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Việc xây dựng, ban hành Nghị định số 384/2026/NĐ-CP đã thực hiện đầy đủ quan điểm, chủ trương của Đảng, Nhà nước; thi hành hiệu quả Luật Thương mại năm 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025; đóng vai trò là “mảnh ghép kỹ thuật” quan trọng để đảm bảo quy định pháp luật được đầy đủ, toàn diện, khắc phục điểm nghẽn của hệ thống pháp luật.

Việc hướng dẫn thực thi về xác định xuất xứ của hàng hóa sản xuất trong nước có vai trò làm cơ sở pháp lý vững chắc giúp thương nhân không gặp khó khăn khi tự xác định xuất xứ hàng hóa của mình, có thể tiếp cận được các chính sách ưu đãi của nhà nước; cơ quan có thẩm quyền xác định được việc tuân thủ pháp luật của thương nhân; người tiêu dùng thực hiện quyền được thông tin về sản phẩm, hàng hóa.

Bộ tiêu chí kỹ thuật minh bạch - "Thước đo" xác định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam

Nghị định số 384/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, thiết lập bộ tiêu chí định lượng minh bạch, tiệm cận các chuẩn mực thương mại quốc tế để xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa có xuất xứ thuần túy (Điều 5) và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy (Điều 6).

Đối với hàng hóa được sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu hoặc nguyên liệu không rõ xuất xứ, Nghị định cho phép áp dụng linh hoạt một trong hai tiêu chí: chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) ở cấp độ 4 số hoặc hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) đạt tối thiểu 30% tính trên giá xuất xưởng.

Lần đầu tiên các “chi phí xám” tạo ra tại Việt Nam như R&D, thiết kế, kiểm thử phần mềm... được tính trực tiếp vào hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC). (Ảnh: Tập đoàn FPT)

Đáng chú ý, một trong những điểm mới mang tính đột phá của Nghị định là cơ chế tính hàm lượng giá trị Việt Nam đối với các sản phẩm công nghệ. Theo khoản 4 Điều 6, lần đầu tiên các “chi phí xám” tạo ra tại Việt Nam, bao gồm nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, lập trình, số hóa, tự động hóa, thử nghiệm kỹ thuật và kiểm thử phần mềm gắn liền với quá trình tạo ra sản phẩm, được tính trực tiếp vào hàm lượng VVC. Quy định này không chỉ ghi nhận đóng góp của các hoạt động nghiên cứu, sáng tạo trong quá trình sản xuất mà còn tạo động lực cho các tập đoàn công nghệ, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đầu tư, phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao tại Việt Nam.

Song song với việc tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, Nghị định cũng quy định rõ các công đoạn gia công, chế biến đơn giản không được xem xét khi xác định xuất xứ Việt Nam. Theo Điều 7, những hoạt động như sơ chế, bảo quản, đóng gói đơn giản, dán nhãn, dán tem, chia tách lô hàng hoặc lắp ráp sơ sài không đủ cơ sở để xác định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng nhập khẩu hàng hóa, bán thành phẩm rồi chỉ thực hiện một số công đoạn đơn giản để gắn xuất xứ Việt Nam, đồng thời bảo đảm tính công bằng, minh bạch trong xác định xuất xứ trên nguyên tắc chỉ ghi nhận những công đoạn sản xuất, chế biến thực sự làm thay đổi bản chất hoặc tạo ra giá trị đáng kể cho hàng hóa.

Cơ chế "Tự nguyện - Tự kê khai - Tự chịu trách nhiệm": Không phát sinh thủ tục hành chính

Điểm đột phá mang tính chỉ đạo xuyên suốt của Nghị định số 384/2026/NĐ-CP là không làm phát sinh bất kỳ thủ tục hành chính nào. Trên tinh thần đó, Nghị định thiết lập cơ chế xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước theo nguyên tắc “Tự nguyện - Tự kê khai - Tự chịu trách nhiệm”.

Theo đó, tổ chức, cá nhân không phải thực hiện thủ tục đề nghị cấp Giấy chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa lưu thông trong nước, đồng thời không phải nộp bất kỳ khoản phí, lệ phí nào liên quan đến việc xác nhận xuất xứ. Thay vào đó, doanh nghiệp được chủ động đối chiếu quy trình sản xuất thực tế với các tiêu chí quy định tại Nghị định để xác định và công bố hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Việc công bố được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, nhưng tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của thông tin đã công bố.

Cùng với việc đề cao tính chủ động và trách nhiệm của doanh nghiệp, Nghị định áp dụng phương thức quản lý dựa trên rủi ro và tăng cường hậu kiểm thay vì kiểm soát thông qua thủ tục cấp phép trước. Theo đó, thương nhân có trách nhiệm lưu giữ các hồ sơ, tài liệu chứng minh xuất xứ hàng hóa như hóa đơn đầu vào, bảng kê nguyên vật liệu, mô tả quy trình sản xuất và các tài liệu liên quan để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, đồng thời có nghĩa vụ chứng minh hàng hóa đáp ứng các tiêu chí xuất xứ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Cơ chế này vừa tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, vừa góp phần nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật và ngăn ngừa hành vi gian lận xuất xứ.

Đáng chú ý, nhằm bảo đảm tính ổn định và tránh gây xáo trộn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, Điều 12 của Nghị định quy định cơ chế chuyển tiếp linh hoạt đối với hàng hóa đã được ghi nhãn xuất xứ Việt Nam theo đúng quy định pháp luật trước thời điểm Nghị định có hiệu lực. Theo đó, các hàng hóa này được tiếp tục sử dụng nhãn đã có cho đến khi hết hạn sử dụng, không phải thực hiện việc dán nhãn lại đối với hàng hóa đã lưu thông trên thị trường trước ngày 01/01/2027.

Quy định này góp phần hạn chế lãng phí, tránh phát sinh chi phí không cần thiết, bảo đảm tính liên tục của chuỗi sản xuất, phân phối và hạn chế những bất lợi cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi sang áp dụng quy định mới.