Nhân lực STEM cho kỷ nguyên công nghệ: Gỡ bài toán từ chính sách đến đào tạo

Toàn cảnh Hội thảo triển khai các chương trình và chính sách đào tạo nhân lực STEM, tổ chức chiều 27/6. Ảnh: Văn Mạnh

Nhằm triển khai các chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, chiều 27/6, Bộ GD-ĐT phối hợp với Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức Hội thảo triển khai các chương trình và chính sách đào tạo nhân lực STEM.

Cần tập trung đầu tư trong các lĩnh vực công nghệ cao

Phát biểu tại Hội thảo, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đề ra những quyết sách, chủ trương, định hướng về phát triển khoa học, công nghệ và phát triển giáo dục, đào tạo. Đây là những chủ trương, định hướng mang tính chiến lược; trong đó các trường đại học đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

“Năng lực khoa học, công nghệ của quốc gia được quyết định bởi đội ngũ nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực khoa học, công nghệ”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Văn Mạnh

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng trong bối cảnh đất nước đang đặt ra những yêu cầu phát triển mới, yêu cầu rất cao về tăng trưởng kinh tế thì khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được coi là động lực cốt lõi. Chúng ta mong muốn nền kinh tế phát triển, thu hút đầu tư thì cần tập trung nhiều hơn vào đầu tư trong các lĩnh vực công nghệ cao, tạo ra giá trị gia tăng lớn như công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, năng lượng tái tạo và nhiều lĩnh vực công nghệ khác.

Theo Bộ trưởng, công nghệ phát triển rất nhanh, vì vậy yêu cầu đặt ra là làm thế nào để đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng được nhu cầu phát triển đó. Chính phủ đã chỉ đạo xây dựng Đề án phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn; Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân. Đồng thời, Bộ GD-ĐT cũng chủ trì xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 - 2035 và định hướng tới năm 2045.

Bộ trưởng khẳng định, nguồn nhân lực nền tảng để phát triển các công nghệ cao chính là nguồn nhân lực trong các lĩnh vực STEM. Cách tiếp cận được xác định là tập trung đào tạo các ngành khoa học cơ bản, các ngành kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược để phục vụ phát triển các công nghệ chiến lược. Khi có đội ngũ nhân lực STEM đủ về số lượng và chất lượng thì việc thích ứng, làm chủ cũng như phát triển các lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt là các công nghệ chiến lược, sẽ diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: Trọng Nghĩa

Đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: Văn Mạnh

"Chúng ta không thể biết chính xác trong lĩnh vực công nghiệp bán dẫn sẽ cần bao nhiêu nhân lực ở từng ngành, từng lĩnh vực. Tương tự, trong lĩnh vực điện hạt nhân, cũng không thể xác định sẽ cần bao nhiêu nhân lực về hóa học, kỹ thuật hạt nhân, tự động hóa hay nhiều lĩnh vực khác.

Vì vậy, cách tiếp cận chung của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, là chú trọng đào tạo các ngành khoa học cơ bản và các lĩnh vực kỹ thuật then chốt. Đây sẽ là nền tảng để hình thành đội ngũ nhân lực có khả năng thích ứng, làm chủ và phát triển các lĩnh vực công nghệ cụ thể", Bộ trưởng nói.

Những hạt nhân nòng cốt để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT), hiện Bộ GD-ĐT đang triển khai 4 đề án lớn phối hợp với các bộ ngành, liên quan đến đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển đất nước. Trong đó, có Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 - 2035 và định hướng tới năm 2045.

Đề án này nhấn mạnh nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển khoa học, công nghệ ở tất cả trình độ, từ cử nhân, kỹ sư đến thạc sĩ và tiến sĩ. Một nội dung trọng tâm của đề án là chú trọng đào tạo nhân tài, đặc biệt là các chương trình đào tạo tài năng ở trình độ đại học, sau đại học và tiến sĩ. Đây sẽ là những hạt nhân nòng cốt để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh trong các trường đại học cũng như tại doanh nghiệp, phục vụ phát triển các lĩnh vực khoa học, công nghệ chiến lược trong thời gian tới.

Bên cạnh đó, Bộ GD-ĐT cũng đang triển khai nhiều đề án khác về phát triển nguồn nhân lực phục vụ lĩnh vực điện hạt nhân, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, năng lượng mới và năng lượng tái tạo. Các đề án này được triển khai song song. Từ năm 2025, các cơ sở đào tạo đã bắt đầu xây dựng chương trình, lập kế hoạch tổ chức đào tạo và chuẩn bị tuyển sinh từ năm 2026; đồng thời tiếp tục mở rộng quy mô triển khai tại các trường đại học từ năm 2026 - 2028.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT). Ảnh: Văn Mạnh

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cho biết, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc mở các chương trình đào tạo hay đầu tư phòng thí nghiệm, mà còn hướng tới mở rộng quy mô đào tạo các nhóm ngành thuộc những lĩnh vực này tại nhiều cơ sở giáo dục đại học trên cả nước.

Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học nhấn mạnh, Việt Nam có nhiều học sinh có năng lực nổi trội về khoa học tự nhiên, đặc biệt là toán học. Vì vậy, việc phát hiện, phát huy và khơi dậy những năng lực này là yêu cầu hết sức quan trọng. Các chính sách được xây dựng nhằm khai thác, phát huy tối đa tiềm năng của học sinh ngay từ bậc tiểu học và trung học, qua đó định hướng các em theo học các nhóm ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật then chốt, đặc biệt là các ngành STEM.

"Việc triển khai các chính sách học bổng cùng với hệ thống các ngành đào tạo phù hợp với năng lực, sở trường của người học, bao phủ toàn bộ khối ngành khoa học, công nghệ sẽ giúp thí sinh dễ dàng tìm thấy ngành học phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp của mình.

Đối với những thí sinh gặp khó khăn về tài chính, chính sách học bổng sẽ tạo điều kiện để các em hoàn thành tốt chương trình đào tạo. Bên cạnh chính sách học bổng của Nhà nước, các cơ sở giáo dục đại học cũng triển khai nhiều chính sách hỗ trợ sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật then chốt", GS Thảo nhấn mạnh.

Sinh viên tham dự Hội thảo. Ảnh: Trọng Nghĩa

Sinh viên tham dự Hội thảo. Ảnh: Trọng Nghĩa

Các trường đại học chuyển dịch chiến lược đào tạo nhân lực STEM

Chia sẻ tại Hội thảo, GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, trong chiến lược phát triển, Đại học Bách khoa Hà Nội định hướng trở thành đại học đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, trong đó cốt lõi là kỹ thuật, công nghệ, hay chính là đào tạo STEM. Với định hướng đó, đồng thời triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, thời gian gần đây, nhà trường đã triển khai nhiều chiến lược nhằm chuyển dịch hoạt động đào tạo và nghiên cứu.

Trong đó, định hướng đào tạo từng bước chuyển từ các chương trình đại học đại trà sang các chương trình có hàm lượng tiếng Anh, hàm lượng quốc tế cao hơn; chú trọng đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao, nguồn nhân lực chiến lược, nhân lực tài năng cũng như đào tạo sau đại học, gắn với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.

GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội phát biểu. Ảnh: Văn Mạnh

Theo Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, đào tạo nguồn nhân lực STEM không chỉ bắt đầu từ bậc đại học mà cần được định hướng ngay từ bậc phổ thông, bởi đây chính là nguồn đầu vào cho các trường đại học đào tạo về kỹ thuật và công nghệ.

Ông cũng cho rằng, nguồn nhân lực được đào tạo từ các trường đại học phải tạo ra giá trị cho xã hội. Vì vậy, các sản phẩm trí tuệ cần được ươm tạo ngay trong môi trường đại học. Đây cũng là định hướng để Đại học Bách khoa Hà Nội ra mắt ra mắt không gian Đổi mới sáng tạo liên ngành. Không gian này hội tụ đầy đủ từ đào tạo trình độ cao, đào tạo STEM, hệ thống phòng thí nghiệm, không gian sáng tạo, không gian làm việc, các viện nghiên cứu cùng các doanh nghiệp đối tác.

Với hệ sinh thái hoàn chỉnh này, Đại học Bách khoa Hà Nội kỳ vọng học sinh phổ thông khi đến tham quan sẽ hình dung rõ hơn về con đường học tập và nghề nghiệp trong tương lai; đồng thời sinh viên cũng có thể nhìn thấy lộ trình phát triển của bản thân, từ quá trình học tập, nghiên cứu đến việc tạo ra sản phẩm và đưa các kết quả nghiên cứu đến với doanh nghiệp.

Các chuyên gia, nhà khoa học tham dự Hội thảo. Ảnh: Văn Mạnh

Các chuyên gia, nhà khoa học tham dự Hội thảo. Ảnh: Văn Mạnh

Xây dựng chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc

Chia sẻ về việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, GS.TS Mai Thanh Phong, Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh cho biết, sự thay đổi lớn nhất chính là nhận thức về tầm quan trọng của khoa học, công nghệ từ cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước. Đây là một thuận lợi rất lớn đối với đội ngũ các nhà khoa học. Trên tinh thần đó, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã xác định một số nhiệm vụ trọng tâm nhằm triển khai hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Theo GS.TS Mai Thanh Phong, bên cạnh cơ chế, chính sách của Đảng và Nhà nước, bản thân các cơ sở giáo dục đại học, đơn vị nghiên cứu như Trường Đại học Bách khoa đã xác định con người là yếu tố quan trọng nhất. Từ đó, nhà trường xây dựng các chính sách đào tạo, thu hút và đặc biệt là giữ chân nhân tài. Đồng thời, xác định rõ những lĩnh vực mũi nhọn phù hợp với thế mạnh của mình.

GS.TS Mai Thanh Phong, Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Trọng Nghĩa

Cụ thể, trong 10 nhóm công nghệ chiến lược mà Chính phủ đã ban hành, trên cơ sở thế mạnh của nhà trường cũng như điều kiện phát triển của TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Bách khoa xác định ưu tiên phát triển 6 lĩnh vực mũi nhọn, gồm: trí tuệ nhân tạo; vi mạch bán dẫn (lĩnh vực được xác định là một trong những thế mạnh lớn của nhà trường); năng lượng tái tạo và năng lượng mới; các công nghệ liên quan đến đường sắt đô thị và đường sắt tiên tiến; công nghệ tự động và thiết bị tự hành; cùng với công nghệ lượng tử - lĩnh vực công nghệ của tương lai.

Để triển khai các định hướng này, theo GS.TS Mai Thanh Phong, nhiệm vụ trước hết là xây dựng đội ngũ. Nhà trường đã triển khai nhiều giải pháp, trong đó ưu tiên xây dựng chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc nhằm phát huy tối đa tiềm năng của đội ngũ nhà khoa học. Cụ thể, môi trường làm việc minh bạch, công bằng, sáng tạo, cùng với chế độ thu nhập tương xứng. Bên cạnh đó, nhà trường sớm triển khai Đề án vị trí việc làm để xây dựng cơ chế đãi ngộ phù hợp; đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, đặc biệt là phát triển các không gian, tiềm lực phục vụ nghiên cứu khoa học. Nhà trường cũng có các chính sách bổ sung nhằm thu hút các nhà khoa học xuất sắc từ nước ngoài trở về.

Hiện nay, Trường Đại học Bách khoa tập trung thu hút ba nhóm đối tượng. Thứ nhất là các nhà khoa học đầu ngành - những người đã khẳng định được uy tín, có nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực mũi nhọn mà nhà trường đang ưu tiên phát triển, nhằm thu hút họ về làm việc toàn thời gian. Thứ hai là các nhà khoa học trẻ tiềm năng, đã được đào tạo bài bản và có kinh nghiệm nghiên cứu ở nước ngoài, để xây dựng đội ngũ kế cận cho tương lai. Thứ ba là đẩy mạnh hợp tác thông qua đội ngũ giáo sư thỉnh giảng, cả trong và ngoài nước.

Các chuyên gia chia sẻ tại Hội thảo. Ảnh: Văn Mạnh

Trong khuôn khổ chương trình, Bộ GD-ĐT giới thiệu “Nền tảng quản trị đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chiến lược quốc gia”. Ảnh: Văn Mạnh

Lễ trao các biên bản ghi nhớ hợp tác giữa các cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp trong lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực. Ảnh: Văn Mạnh