Nhân Ngày Quốc tế Lao động 1/5: Người trẻ thích ứng ra sao trước làn sóng AI?

AI đang xóa bỏ những bậc thang thấp nhất trong nấc thang sự nghiệp của người trẻ. Ảnh: The Guardian

Nhân dịp Ngày Quốc tế Lao động, trang The Guardian vừa có bài viết đề cập đến những khía cạnh mới của câu chuyện việc làm, sinh kế và tương lai của người lao động. Theo đó, nếu như trong thế kỷ XX, bài toán lớn là tạo đủ việc làm và bảo đảm quyền lợi cho người lao động trong nền kinh tế công nghiệp, thì giờ đây, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản cấu trúc thị trường lao động, đặc biệt với thế hệ trẻ.

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất là sự thu hẹp của các vị trí “đầu vào” - bậc thang đầu tiên trong hành trình nghề nghiệp vốn từng được xem là lối đi phổ biến vào thị trường lao động chính thức.

Những bậc thang đầu tiên đang biến mất

Theo số liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ, tốc độ tuyển dụng tại nền kinh tế lớn nhất thế giới đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 2020. Trong bối cảnh đó, nhóm lao động trẻ, đặc biệt là Gen Z chịu tác động rõ rệt nhất.

“Thị trường việc làm đang rất ì ạch”, Daniel Zhao, nhà kinh tế trưởng của Glassdoor, nhận định. “Những người mới vào nghề gặp rất nhiều khó khăn để có thể đặt chân lên nấc thang đầu tiên”.

The Guardian đã phỏng vấn hơn một chục người trẻ, và họ đều có chung cảm nhận: các quy tắc tìm việc đã thay đổi đúng vào thời điểm họ bước vào thị trường lao động. Khi số lượng vị trí đầu vào giảm, yêu cầu đối với người mới lại tăng lên. Với một thế hệ mong muốn sự linh hoạt và phù hợp trong công việc, thị trường hiện tại mang lại cảm giác vỡ mộng.

Không ít sinh viên mới tốt nghiệp, dù sở hữu bằng cấp và kinh nghiệm thực tập, vẫn gặp khó khăn trong việc tìm được công việc đúng chuyên môn. Thậm chí, nhiều người phải chấp nhận các công việc bán lẻ, dịch vụ tạm thời hoặc thất nghiệp kéo dài.

Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân không chỉ nằm ở chu kỳ kinh tế, mà còn đến từ sự thay đổi mang tính cấu trúc. Những công việc đầu vào - vốn thường gắn với các nhiệm vụ lặp lại như nhập liệu, chăm sóc khách hàng, hỗ trợ phân tích - lại chính là nhóm dễ bị thay thế nhất bởi AI.

Một khảo sát năm 2025 của LinkedIn cho thấy 63% lãnh đạo doanh nghiệp tin rằng AI sẽ thay thế ít nhất một phần công việc của nhân sự cấp thấp. Báo cáo từ Đại học Stanford cũng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể việc làm ở các lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp của AI.

“Những công việc dành cho người mới ra trường thường chứa nhiều tác vụ nhận thức mang tính lặp lại - điều mà AI làm rất tốt”, giáo sư Joseph Fuller trường Kinh doanh Harvard nhận định.

Từ tìm việc đến tự tạo việc

Trong bối cảnh “cửa hẹp” việc làm truyền thống, một xu hướng đáng chú ý đang nổi lên: thay vì tìm việc, nhiều người trẻ lựa chọn tự tạo việc làm cho mình.

Một số bắt đầu từ những bước đi nhỏ như xây dựng kênh nội dung cá nhân, làm freelancer, nhận dự án ngắn hạn. Số khác tiến xa hơn, thành lập startup hoặc phát triển sản phẩm riêng, tận dụng các công cụ AI để bù đắp thiếu hụt về kỹ năng và nguồn lực.

Sự phát triển của các nền tảng “low-code” và AI tạo sinh giúp rút ngắn đáng kể thời gian và chi phí để xây dựng sản phẩm. Những công việc từng cần cả một đội ngũ kỹ sư giờ đây có thể được thực hiện bởi một nhóm nhỏ, thậm chí một cá nhân.

“Những người có việc làm trong tương lai sẽ là những người đang tạo ra sản phẩm”, Ethan Choi, đối tác tại quỹ Khosla Ventures nhận định.

Thực tế cho thấy không ít người trẻ đã chuyển từ vị thế “ứng viên” sang “nhà sáng lập”. Họ học cách vận hành doanh nghiệp, quản lý nhân sự, gọi vốn - những kỹ năng trước đây thường chỉ xuất hiện ở giai đoạn giữa hoặc cuối sự nghiệp.

AI - mối đe dọa hay cơ hội?

Điểm đáng chú ý là chính công nghệ được xem là nguyên nhân làm thu hẹp việc làm đầu vào lại đồng thời mở ra cơ hội mới.

AI không chỉ thay thế lao động, mà còn trở thành “đòn bẩy” giúp cá nhân nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh. Một người trẻ có thể sử dụng AI để viết mã, thiết kế sản phẩm, phân tích dữ liệu hay sản xuất nội dung - những công việc trước đây đòi hỏi nhiều năm đào tạo chuyên sâu.

Điều này tạo ra một nghịch lý: AI vừa làm giảm nhu cầu tuyển dụng ở cấp thấp, vừa trao quyền cho những người sẵn sàng thích nghi để “nhảy cóc” lên những nấc cao hơn trong chuỗi giá trị.

Sự thay đổi trong quan niệm về việc làm

Sự dịch chuyển này cũng kéo theo thay đổi trong cách nhìn về nghề nghiệp. Nếu như các thế hệ trước coi một công việc ổn định là mục tiêu, thì nhiều người trẻ ngày nay ưu tiên tính linh hoạt, ý nghĩa và quyền kiểm soát.

Theo báo cáo của nền tảng Fiverr, 67% lao động Gen Z mong muốn có nhiều nguồn thu nhập để bảo đảm an toàn tài chính, và khoảng một nửa tin rằng mô hình việc làm truyền thống có thể sớm trở nên lỗi thời.

“Trước đây, lời hứa là sự ổn định. Giờ đây, lời hứa mới là quyền sở hữu”, một doanh nhân trẻ nhận định.

Tuy vậy, lựa chọn khởi nghiệp không phải con đường dễ dàng. Tỷ lệ thất bại của startup vẫn ở mức cao, rủi ro tài chính lớn, và không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận nguồn vốn hay mạng lưới hỗ trợ.

Một tương lai không còn “lối mòn”

Hơn một thế kỷ kể từ khi Ngày Quốc tế Lao động ra đời, thế giới lao động đã trải qua nhiều biến đổi sâu sắc. Từ công nghiệp hóa đến toàn cầu hóa, và nay là kỷ nguyên AI, mỗi giai đoạn đều đặt ra những thách thức và cơ hội mới.

Nhìn từ góc độ chính sách, những biến động này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc tái thiết thị trường lao động, đòi hỏi các chính phủ và doanh nghiệp phải: đổi mới hệ thống giáo dục và đào tạo kỹ năng, phù hợp với môi trường số; tạo điều kiện cho khởi nghiệp và kinh tế nền tảng phát triển bền vững; đồng thời, bảo đảm các cơ chế an sinh cho những nhóm lao động dễ bị tổn thương trong quá trình chuyển đổi.

Với Gen Z, con đường nghề nghiệp dường như không còn là một “lối mòn” với những bậc thang cố định. Thay vào đó là một không gian linh hoạt hơn, nhưng cũng nhiều rủi ro hơn, nơi mỗi cá nhân phải chủ động định hình tương lai của mình.

“Cơ hội vẫn sẽ xuất hiện”, Giáo sư Joseph Fuller nhận định. “Chỉ là chúng sẽ không giống với những gì chúng ta từng được chuẩn bị trước đây”.