Nhóm nghiên cứu Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội) đánh giá về mô hình tăng trưởng mới

Đồng bộ hạ tầng phục vụ tăng trưởng chung. (Ảnh: HNV)

Mới đây, nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội) đã cùng trao đổi, đề xuất kiến nghị chính sách trong đó có đề cập tới mô hình tăng trưởng mới. Các chuyên gia trong nhóm nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng, khoa học tạo tri thức, công nghệ biến tri thức thành năng lực sản xuất, đổi mới đưa năng lực đó vào sản phẩm và thị trường, còn chuyển đổi số làm tăng tốc toàn bộ quá trình. Nếu bốn khâu không được nối liền, đầu tư riêng lẻ khó trở thành năng suất.

Theo đó, mô hình mới cần được hiểu qua sáu chuyển đổi: từ tăng đầu vào sang tăng năng suất; từ gia công sang làm chủ năng lực và giá trị; từ quản lý thủ tục sang quản trị kết quả; từ các khu vực kinh tế tách rời sang hệ sinh thái liên kết; từ khai thác tài nguyên sang kinh tế xanh và tuần hoàn; từ thụ hưởng thụ động sang phát triển con người có năng lực và cơ hội.

Năng suất và năng lực nội sinh là trục kinh tế

Nhóm nghiên cứu nhận định, năng suất phải là trục liên kết các chính sách về đầu tư, nhân lực, công nghệ, doanh nghiệp và hạ tầng.

Đáng chú ý, các chuyên gia đề nghị chuyển trọng tâm điều hành từ “đã chi bao nhiêu, thu hút bao nhiêu, xây bao nhiêu” sang “chi phí giảm bao nhiêu, thời gian rút ngắn bao nhiêu, giá trị gia tăng giữ lại bao nhiêu, bao nhiêu doanh nghiệp và người lao động được nâng cấp”. Trong đó, các chuyên gia đã đề cập tới khung “đầu tư-lan tỏa-đổi mới” với mục tiêu đầu tư chỉ tạo phát triển dài hạn khi công nghệ và tri thức được lan tỏa rồi được doanh nghiệp trong nước hấp thụ và đổi mới.

Nhóm nghiên cứu cho rằng, năng lực nội sinh không có nghĩa là khép kín hoặc tự làm mọi công nghệ. Việt Nam cần lựa chọn những năng lực phải làm chủ vì an ninh, dữ liệu, sức khỏe, năng lượng hoặc lợi thế chuỗi; những công nghệ nên mua và hấp thụ và những lĩnh vực nên hợp tác quốc tế. Tự chủ được hiểu là có khả năng lựa chọn, thay thế, đàm phán và thích ứng, không bị khóa chặt vào một nguồn cung hoặc nền tảng duy nhất.

Doanh nghiệp và chuỗi giá trị là không gian vận hành

Doanh nghiệp là nơi công nghệ trở thành sản phẩm, việc làm và thu nhập. Tuy nhiên, không thể chỉ chọn một số doanh nghiệp lớn và kỳ vọng lan tỏa tự động. Là tổ chức quốc gia tập hợp và đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, doanh nhân, người sử dụng lao động và các hiệp hội doanh nghiệp ở Việt Nam, Liên đoàn công nghiệp và thương mại Việt Nam (VCCI) đề nghị nhận diện doanh nghiệp dẫn dắt bằng năng suất, công nghệ, khả năng tổ chức chuỗi, mở thị trường và giúp nhà cung cấp cùng nâng cấp. Hỗ trợ phải cạnh tranh, có thời hạn, gắn với cam kết và có cơ chế thu hồi khi không đạt kết quả.

Nhóm nghiên cứu cho hay, mô hình doanh nghiệp đa tầng gồm doanh nghiệp nhà nước mở đường ở hạ tầng và lĩnh vực thiết yếu; doanh nghiệp tư nhân phát hiện cơ hội, đổi mới và quốc tế hóa; vốn đầu tư nước ngoài (FDI) kết nối công nghệ và thị trường; doanh nghiệp nhỏ, khởi nghiệp (startup) và công ty con (spin-off) chuyên môn hóa trong chuỗi. Đặc biệt, vai trò của doanh nghiệp không cố định theo hình thức sở hữu mà phải được đánh giá bằng kết quả và trách nhiệm.

Áp dụng khoa học-công nghệ điều tra kinh tế-xã hội phục vụ phát triển. (Ảnh: HNV)

Thể chế và quản trị là hệ điều hành

Theo nhóm nghiên cứu Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội), không thể vận hành mô hình phát triển mới bằng mô hình quản trị cũ. Điều này có nghĩa là thể chế mới phải giảm ba loại chi phí: chi phí tuân thủ, chi phí bất định và chi phí cơ hội do chậm quyết định. Muốn làm được vậy, đòi hỏi pháp luật có khả năng dự báo, phân quyền thực chất, dữ liệu dùng chung, trách nhiệm rõ và cơ chế học hỏi từ kết quả.

Trong đó, pháp luật kiến tạo không phải là nới lỏng vô điều kiện. Cụ thể hơn nữa là chuyển từ “không quản được thì cấm” sang quản trị dựa trên mức độ rủi ro, tiêu chuẩn, hậu kiểm, dữ liệu và trách nhiệm. Với doanh nghiệp nhỏ, nghĩa vụ cần tương xứng quy mô và rủi ro. Với lĩnh vực công nghệ, quy định nên ưu tiên nguyên tắc và kết quả thay vì đóng cứng một giải pháp kỹ thuật dễ lỗi thời.

Con người, văn hóa và bao trùm là nền tảng xã hội

Các chuyên gia trong nhóm nghiên cứu phân tích, nguồn nhân lực không chỉ là số năm đi học hoặc số bằng cấp. Trong khi đó, mô hình mới cần năng lực giải quyết vấn đề, kỹ năng số, tư duy sáng tạo, kỷ luật, hợp tác, đạo đức nghề nghiệp và khả năng học suốt đời.

Vì thế, đào tạo phải gắn với doanh nghiệp và dự án thực tế đồng thời cần tôn trọng các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và khoa học xã hội vì chúng góp phần hình thành tư duy phản biện, trí tưởng tượng, bản sắc và năng lực kể câu chuyện Việt Nam.

Thực tế hiện nay, phát triển bao trùm không chỉ là phân phối lại sau tăng trưởng. Mô hình phát triển bao trùm phải có mặt ngay từ khâu tiếp cận đất đai, vốn, dữ liệu, giáo dục, công nghệ và cơ hội thị trường; trong quá trình sản xuất, việc làm và hợp đồng và trong phân phối lợi ích. Làm như thế bao trùm trở thành điều kiện nâng năng suất chung, không chỉ là chính sách bù đắp.

Trên cơ sở nghiên cứu từ thực tiễn của 40 năm đổi mới, nhóm nghiên cứu kiến nghị mô hình phát triển mới được vận hành trên sáu trụ cột liên kết, đó là: thể chế kiến tạo và pháp quyền đáng tin; nền kinh tế dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ và dữ liệu; hệ sinh thái doanh nghiệp có năng lực nội sinh và liên kết quốc tế; hạ tầng đồng bộ, chuyển đổi số-xanh và phát triển vùng; con người, văn hóa, an sinh chủ động và cơ hội bao trùm; quản trị thực thi dựa trên kết quả, công khai và học hỏi.

Nhóm nghiên cứu khẳng định, sáu trụ cột phải được xem là một hệ thống. Công nghệ thiếu thể chế sẽ khó thương mại hóa. Hạ tầng thiếu doanh nghiệp và nhân lực sẽ sử dụng kém hiệu quả. Tăng trưởng thiếu bao trùm sẽ làm suy giảm đồng thuận. Văn hóa thiếu thị trường và bản quyền sẽ khó nuôi dưỡng người sáng tạo. Phân quyền thiếu trách nhiệm và dữ liệu có thể làm tăng rủi ro. Vì lẽ đó, chính sách cần được thiết kế theo mối liên kết, không theo danh mục rời rạc.