Những điểm nghẽn và khoảng trống pháp lý, thực thi trong vấn đề dinh dưỡng học đường

Ngày 10/10, tại Nghệ An, các chuyên gia của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chuyên gia của Tập đoàn TH True Milk và các nhà báo theo dõi Y tế - Giáo dục đã tổ chức sinh hoạt chuyên đề “Dinh dưỡng học đường và giải pháp chuẩn hóa bữa ăn học đường”.

Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng

Tại chương trình, TS.BS Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng - Thực phẩm, Viện Dinh dưỡng Quốc gia nhấn mạnh dinh dưỡng học đường có vai trò quan trọng đối với sự phát triển thể chất, trí tuệ, sức khỏe của trẻ và quyết định chất lượng nhân lực của đất nước.

TS.BS Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng - Thực phẩm, Viện Dinh dưỡng Quốc gia

Theo TS.BS Bùi Thị Mai Hương, việc chuẩn hóa bữa ăn bán trú, bảo đảm an toàn thực phẩm và xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh là những giải pháp cần thiết nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ em.

Số liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia năm 2020 cho thấy, Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em dưới 5 tuổi cao nhất tại vùng miền núi phía Bắc, lên tới 37,4%. Trong khi đó, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em lứa tuổi học đường 5-19 tuổi tại khu vực thành thị lên tới 26,8%. Tình trạng thiếu vi chất cũng đáng lưu ý, đặc biệt là vitamin A với tỷ lệ 9,5% và kẽm 58%.

Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng Quốc gia giai đoạn 2019 - 2020, chiều cao của thanh niên Việt Nam đến 18 tuổi vẫn thấp hơn mức trung bình toàn cầu khoảng 9 - 10cm. Chiều cao trung bình được ghi nhận là 168,1cm đối với nam và 156,2cm đối với nữ, trong khi mức trung bình toàn cầu tương ứng khoảng 177cm và 165cm.

Bữa ăn học đường ở một trường mầm non ở Đà Nẵng. Ảnh: N.H

TS.BS Bùi Thị Mai Hương phân tích, khoảng cách ấy đặt ra yêu cầu phải quan tâm nhiều hơn đến dinh dưỡng và vận động của trẻ ngay từ khi còn nhỏ.

Dinh dưỡng ở giai đoạn này rất quan trọng cho việc thay đổi hệ xương, tầm vóc. Các chất, vi chất thiết yếu như canxi, vitamin D, kẽm, protein giúp tác động thúc đẩy phát triển tối đa hệ xương và bứt phá chiều cao trong tiềm năng di truyền. Trong khi đó, vi chất then chốt là kẽm, protein giúp hỗ trợ củng cố hàng rào miễn dịch, giảm nguy cơ đau ốm, các vấn đề tiêu hóa.

Đặc biệt, trong giai đoạn học đường, glucose là nguồn nguyên liệu chính cho não hoạt động, thêm sắt, kẽm giúp thúc đẩy khả năng gia tăng trí nhớ, học hỏi của trẻ. “Với bữa ăn sáng, ăn trưa hợp lý về dinh dưỡng, dao động đường huyết của trẻ ổn định giúp giảm nguy cơ mắc bệnh chuyển hóa khi trưởng thành”, TS.BS Bùi Thị Mai Hương nhấn mạnh.

Theo TS.BS Bùi Thị Mai Hương, cần ban hành quy chuẩn dinh dưỡng học đường, trong đó quy định giới hạn đường tự do, muối và chất béo bão hòa trong suất ăn bán trú. Ảnh: N.H

TS.BS Bùi Thị Mai Hương nhận diện những điểm nghẽn và khoảng trống pháp lý, thực thi trong vấn đề dinh dưỡng học đường hiện nay khi Việt Nam chưa ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mang tính bắt buộc pháp lý về dinh dưỡng học đường.

Việc lập thực đơn bán trú tại phần lớn các trường hiện nay vẫn dựa vào kinh nghiệm cảm tính của cán bộ cấp dưỡng hoặc nhà cung cấp suất ăn bên ngoài, dẫn đến tình trạng khẩu phần ăn hằng ngày thiếu hụt trầm trọng Canxi (mới đạt 30,2% RDA), Vitamin A (39,0% RDA) và Vitamin D (5,5% RDA) .

Bên cạnh đó là khoảng trống về nhân lực chuyên trách dinh dưỡng khi chưa có định biên vị trí việc làm cho cán bộ/chuyên viên dinh dưỡng tại các cơ sở giáo dục; nhiệm vụ lên thực đơn, quản lý an toàn thực phẩm và theo dõi sức khỏe học sinh kiêm nhiệm bởi nhân viên y tế trường học.
Đặc biệt là sự chênh lệch lớn về cơ sở vật chất giữa các vùng miền: các trường vùng sâu, vùng xa thiếu nghiêm trọng không gian nhà bếp một chiều, nước sạch và trang thiết bị bảo quản.

Do đó, theo TS.BS Bùi Thị Mai Hương, cần ban hành quy chuẩn dinh dưỡng học đường, trong đó quy định giới hạn đường tự do, muối và chất béo bão hòa trong suất ăn bán trú; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyên môn hóa nhân lực, xây dựng cơ chế tài chính bền vững và tăng cường phối hợp liên ngành.

Đối với các địa bàn khó khăn, cần có chính sách hỗ trợ kinh phí, cải thiện cơ sở vật chất bếp ăn, nguồn nước sạch và trang thiết bị bảo quản thực phẩm, bảo đảm học sinh được tiếp cận những bữa ăn an toàn, đủ chất. Bên cạnh việc nâng cao chất lượng bữa ăn, nhà trường, gia đình, ngành y tế và các cơ quan quản lý cần phối hợp chặt chẽ trong giám sát chất lượng bữa ăn, kiểm soát thực phẩm không lành mạnh và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Bữa ăn học đường ở một trường mầm non ở Đà Nẵng. Ảnh: N.H

Xây dựng thực đơn bữa ăn khoa học, cân đối, hợp lý, theo văn hóa ẩm thực và nguồn thực phẩm sẵn có của từng địa phương

Theo ThS Hà Thị Phương, Viện Dinh dưỡng TH, mô hình điểm “Bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh, sinh viên Việt Nam” được triển khai tại 10 tỉnh, thành phố, với 400 thực đơn phù hợp đặc điểm sinh thái, kinh tế và dinh dưỡng từng vùng. Mô hình do Tập đoàn TH khởi xướng, với sự đồng hành triển khai cùng Bộ GD-ĐT, Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng trong năm học 2020 - 2021.

ThS Hà Thị Phương, Viện Dinh dưỡng TH

Theo số liệu do đơn vị triển khai công bố, 95,8% số trường tham gia đánh giá mô hình đạt hiệu quả hoặc rất hiệu quả; tỷ lệ học sinh tiểu học có hiểu biết đầy đủ về bữa ăn cân đối tăng 23,6%; 92,6% phụ huynh đánh giá hoạt động truyền thông lợi ích của dinh dưỡng hợp lý, bữa ăn học đường, an toàn vệ sinh thực phẩm là hữu ích và rất hữu ích.
Những kết quả này cho thấy việc kết hợp giữa thực đơn khoa học, giáo dục dinh dưỡng và vận động thể chất có thể góp phần nâng cao nhận thức, hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho học sinh.

ThS Hà Thị Phương cho rằng, để xây dựng thực đơn bữa ăn khoa học, cân đối, hợp lý, thực đơn được xây dựng dựa theo văn hóa ẩm thực và nguồn thực phẩm sẵn có của từng địa phương; thực đơn được định lượng cho từng món, từng bữa; tập huấn nấu thử và điều chỉnh theo phản hồi, đánh giá thực tế để phù hợp với sở thích của trẻ và đáp ứng tiêu chuẩn dinh dưỡng; hạn chế sử dụng đường và muối.

Điểm đáng chú ý của mô hình là cách tiếp cận liên ngành, có sự tham gia của các chuyên gia dinh dưỡng, thể thao, nhà giáo dục và phụ huynh học sinh. Quá trình triển khai được thiết kế theo hướng khảo sát, đánh giá thực trạng; thử nghiệm các điều kiện cần thiết; xây dựng giải pháp về bữa ăn, giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể lực; sau đó đánh giá, điều chỉnh dựa trên phản hồi thực tế.