Những gam màu dệt nên không gian thiêng của nghi lễ Nàng Hai

Thầy cúng mặc áo pháp trong các nghi lễ chính, áo pháp màu chàm, ở phía sau lưng áo có các hình ảnh thuộc nhóm "Tứ linh" (rồng, phượng, kỳ lân, rùa), các loài vật (hổ, ngựa, cá), hình người, họa tiết hình học, thiên nhiên hoặc chữ Hán cổ. Đội mũ pháp có thêu chữ Hán, hình âm dương, bát quái hoặc các biểu tượng linh thiêng. Mặc quần dài màu đen hoặc chàm, đi giày vải hoặc hài truyền thống. Sử dụng đa dạng các màu đỏ, vàng, trắng, xanh, chàm và tím. Các màu này tượng trưng cho ngũ hành, giúp tạo sự uy nghiêm, áp chế hung khí và cầu mong vượng khí, bình an. Bên cạnh trang phục, thầy cúng còn mang theo nhiều đạo cụ hành lễ, như: Kiếm gỗ hoặc kiếm pháp; chuông, thanh la nhỏ; quạt, phất trần; sách cúng viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm Tày; thẻ âm dương, ấn tín và các vật phẩm phục vụ nghi lễ.

Thầy cúng của nghi lễ Nàng Hai trong trang phục áo pháp màu chàm có thêu các hoa văn truyền thống.

Bên cạnh thầy cúng là“Mẻ Cốc” (Mẹ trăng, Nàng trăng), người phụ nữ giữ vai trò chỉ dẫn các mụ nàng, mụ nọi trong quá trình thực hiện nghi lễ mời, đón Nàng Hai. Mẻ Cốc mặc áo chàm là người nắm giữ vai trò quan trọng trong việc truyền trao và duy trì trình tự nghi lễ. Đó phải là người hát giỏi, thông thạo phong tục, tập quán của người Tày, có gia đình hạnh phúc, ấm êm. Qua lời hát, chỉ dẫn và những động tác được truyền dạy, “Mẻ Cốc” giúp thế hệ trẻ tiếp nhận nghi lễ không chỉ bằng việc ghi nhớ các bước thực hành mà còn bằng sự thấu hiểu ý nghĩa văn hóa ẩn chứa phía sau.

Nàng Gường và Nàng Sở - hai nhân vật trung tâm tượng trưng cho hai nàng Trăng. Một người mặc áo vàng, chít khăn vàng, người còn lại mặc áo đỏ, chít khăn đỏ.

Ở vị trí trung tâm là hai cô gái trẻ đóng vai Nàng Gường và Nàng Sở - hai nhân vật trung tâm tượng trưng cho hai chị em nàng Trăng. Một người mặc áo vàng, chít khăn vàng; người còn lại mặc áo đỏ, chít khăn đỏ, tay cầm quạt giấy. Trong nghi lễ Nàng Hai, sự khác biệt về màu sắc giữa Nàng Gường và Nàng Sở không chỉ tạo nên vẻ đẹp thị giác mà còn giúp phân định rõ hai nhân vật trung tâm của nghi lễ. Sắc vàng và sắc đỏ, một bên gợi ánh sáng, sự rực rỡ, một bên gợi sức sống, sự ấm áp, cùng hiện diện trong không gian nghi lễ như những gam màu nổi bật của thế giới Nàng Hai. Hai cô gái không chỉ là người thực hành nghi lễ mà còn mang tính biểu trưng, là hình ảnh đại diện để linh hồn Nàng Hai được mời về, hiện diện và cất lời trong những câu hát đối đáp.

Trang phục của Nàng Gường và Nàng Sở có ý nghĩa đặc biệt. Chiếc áo, màu khăn, tư thế ngồi, chiếc quạt giấy trên tay đều góp phần tạo nên diện mạo của nhân vật nghi lễ. Khi hai cô gái ngồi trước ban thờ, sự trang nghiêm trong tư thế kết hợp với sắc màu nổi bật của trang phục khiến họ trở thành điểm tụ của không gian diễn xướng. Đó là nơi gặp gỡ giữa đời sống thực và thế giới tâm linh, giữa con người và những hình tượng được cộng đồng gửi gắm niềm tin.

Nếu sắc đỏ và sắc vàng tạo nên điểm nhấn rực rỡ ở trung tâm nghi lễ thì màu chàm của 12 cô gái còn lại - các mụ nàng, mụ nọi lại tạo nên nền màu trầm lắng, bền vững. Họ mặc áo dài chàm truyền thống của người Tày, đi giày vải thô, trên đầu buộc dải vải màu đỏ hoặc vàng và xếp thành hai hàng ngay ngắn. Màu chàm tạo nên sự thống nhất và gợi nhớ sâu sắc đến hình ảnh người phụ nữ Tày trong đời sống thường nhật. Đây là màu sắc gắn bó với kỹ thuật nhuộm chàm truyền thống, với lao động, bản làng và ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Những dải vải đỏ, vàng trên đầu trở thành điểm nhấn nhỏ nhưng có ý nghĩa trong tổng thể trang phục. Chúng tạo sự liên kết về màu sắc với hai nhân vật trung tâm, đồng thời, giúp đội hình nghi lễ trở nên sinh động hơn mà vẫn giữ được sự hài hòa, trang nghiêm.

Trong đoàn hành lễ còn có hai thanh niên khỏe mạnh làm khứ tiến - những người đi trước để dẹp đường. Trong trang phục dân tộc áo chàm, một người thắt khăn vàng và một người thắt khăn đỏ, tiếp tục mở rộng hệ thống màu sắc biểu trưng của nghi lễ. Sự hiện diện của khứ tiến thể hiện vai trò bảo vệ, dẫn đường và bảo đảm cho đoàn hành lễ tiến hành thuận lợi.

Các mụ nàng, mụ nọi trong áo chàm truyền thống và thắt khăn màu vàng, đỏ trong quá trình thực hành nghi lễ.

Nhìn tổng thể, trang phục trong nghi lễ Nàng Hai tạo nên một hệ thống phân vai hết sức rõ ràng. Chính sự phân định ấy tạo nên trật tự biểu trưng rõ ràng trong nghi lễ. Trang phục trở thành một thứ “ngôn ngữ không lời”, giúp người tham dự nhận biết vị trí và chức năng của từng nhân vật ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng vượt lên trên chức năng nhận diện, đó còn là cách cộng đồng người Tày gửi gắm quan niệm về sự hài hòa giữa các lực lượng, giữa trung tâm và cộng đồng, giữa người dẫn dắt và người thực hành, giữa thế giới con người và thế giới linh thiêng.

Đặc biệt, sự kết hợp giữa những gam màu rực rỡ như đỏ, vàng với sắc chàm trầm lắng tạo nên vẻ đẹp vừa nổi bật, vừa cân bằng. Nếu đỏ và vàng là những điểm sáng của nghi lễ thì màu chàm lại tạo nên chiều sâu văn hóa. Một bên là sự sống động của thế giới biểu tượng, một bên là nền tảng bền vững của cộng đồng và truyền thống. Tất cả hòa quyện trong lời hát, những động tác nghi lễ và đội hình được sắp đặt nghiêm cẩn.

Nhìn vào trang phục của các nhân vật thực hành nghi lễ Nàng Hai, có thể thấy cả một kho tàng văn hóa được lưu giữ bằng hình thức trực quan và sinh động. Mỗi chiếc áo, chiếc khăn, dải vải hay màu sắc đều góp phần kể câu chuyện về tín ngưỡng, về quan niệm thẩm mỹ và về cách người Tày gìn giữ mối liên hệ với cội nguồn. Đồng thời, sắc màu của trang phục nghi lễ Nàng Hai là câu chuyện về một cộng đồng biết gìn giữ ký ức, tôn trọng cội nguồn và trao truyền những giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi màu áo trong nghi lễ ẩn chứa một phần hồn cốt của di sản văn hóa dân tộc Tày miền non nước.