Những người giữ "lộc rừng”

Lên núi tìm dẻ

Căn nhà của gia đình ông Nguyễn Văn Dũng nằm lọt thỏm giữa rừng của thôn Nhân Lý, xã Trường Sơn, trước mặt là núi Đá Ba Tầng, phía sau là vạt dẻ lẫn với các loại cây khác. Men theo con đường nhỏ hẹp dẫn đến ngôi nhà, phải đợi một lúc chủ nhà mới từ trên rừng xuống.

Ông Nguyễn Văn Dũng nhặt hạt dẻ trên rừng.

Gắn bó gần như cả đời với núi rừng, sinh ra giữa rừng, lớn lên cùng cây lá nên khi nhắc đến chuyện cây dẻ quê hương, ông Dũng hào hứng hẳn lên. Ông kể: “Ngày trước, rừng dẻ trải khắp vùng Tứ Sơn gồm các xã Vô Tranh, Trường Sơn, Bình Sơn, Lục Sơn (cũ). Cây dẻ cho người dân thu hạt, có củi và quan trọng nhất là duy trì nguồn nước quý giá. Gia đình tôi đào rất nhiều giếng nhưng đều không có nước, chỉ đến khi đào dưới chân đồi có vạt rừng dẻ mới đủ nước để sinh hoạt”.

Câu chuyện kéo dài cả lúc ông Dũng đưa chúng tôi leo lên rừng dẻ trên sườn núi. Nắng thu hanh hao như dát vàng lên tán lá. Trời không nóng nhưng vẫn khiến chúng tôi đổ mồ hôi, thở dốc khi bám theo từng gốc cây trèo ngược núi. Đám muỗi rừng thấy hơi người liền bu lấy để đốt, ông Dũng cười bảo: “Mấy hôm nay khô ráo, không mưa nên đỡ nhiều đấy, nếu đất ẩm thì muỗi, vắt còn nhiều nữa”.

Đến một khoảng rừng thoáng đãng, ông Dũng dừng lại đưa tay chỉ vào những cây dẻ khá to giới thiệu: “Gia đình tôi nhận quản lý, bảo vệ khoảng 1 ha rừng dẻ, trong đó có những cây gần trăm năm tuổi. Trước khi thu hoạch phải phát dọn cây bụi, lá mục… để nền rừng sạch sẽ, thuận tiện cho việc nhặt hạt dẻ”. Nói vậy nhưng khi nhìn xuống đất, phải quan sát kỹ mới thấy những hạt dẻ bé như đầu ngón tay út, màu nâu sẫm rụng xuống lẫn với đất đá, lá rừng.

Cùng ông Dũng nhặt hạt dẻ, chúng tôi cảm nhận được nỗi vất vả của công việc này. Người dân tỉ mỉ nhặt từng hạt, căng mắt tìm để không bỏ sót. Nhiều hạt vẫn chưa chui ra khỏi lớp vỏ ngoài đầy gai nhọn nên nếu không cẩn thận sẽ bị gai đâm vào tay đau nhói. Những năm được mùa, hạt mẩy, người chịu khó có thể nhặt được khoảng 10 kg/ngày. Vụ này, dẻ mất mùa do thời điểm ra hoa kết trái gặp mưa gió lớn, hạt nhỏ nên vợ chồng ông Dũng chỉ thu được 4 - 5 kg sau cả ngày cắm cúi trên rừng.

Trên đường lên rừng, thỉnh thoảng có những chiếc xe máy được để trong bóng cây, tiếng nói cười của những người vào rừng nhặt hạt dẻ vọng từ núi xuống. Giá hạt dẻ dao động 40 - 50 nghìn đồng/kg. Khi thu hoạch được nhiều, người dân sẽ mang ra chợ bán, thời điểm khan hàng giá cao, thương lái đến từng nhà mua gom.

Hạt dẻ Trường Sơn tuy nhỏ nhưng thơm ngon. Hạt dẻ rang là món ăn vặt vô cùng hấp dẫn, nhất là khi nhấm nháp giữa đêm tối se lạnh. Với đồng bào Dao, Tày, Cao Lan ở địa phương, hạt dẻ có thể chế biến để đồ xôi, nấu cháo… mang lại hương vị độc đáo, thấm đẫm tinh túy của núi rừng.

Bà Trần Thị Nghĩa với niềm vui thu hoạch hạt dẻ, nấm chẹo.

Sau cả ngày đi nhặt, bà Trần Thị Nghĩa mang một rổ hạt dẻ ra làm sạch, lọc những hạt hỏng. Vừa làm bà vừa nhỏ nhẹ: “Cây dẻ phải đủ 6 - 7 năm tuổi mới ra hoa, cho quả. Những năm được mùa, một ha có thể thu hoạch được cả tấn hạt nhưng vài vụ gần đây có nhiều mưa bão, cây bị đổ gãy, quả non rụng nên chẳng còn bao nhiêu. Chưa kể đất nghèo kiệt, cây dẻ bị bạch đàn lấn át, không đủ dinh dưỡng nên hạt dẻ nhỏ hơn nhưng bù lại giá bán tăng cao hơn, mang lại nguồn thu cho người dân vùng dẻ”.

Trên đường từ rừng trở về, chợt ông Dũng reo lên đầy phấn khích: “Ở gốc dẻ này có nhiều nấm chẹo quá!”. Nói rồi ông bới lớp lá mục, vạch ra mấy cây nấm có mũ màu đỏ, hồng đẹp mắt, thân nấm trắng tinh. Loài nấm này chỉ mọc ở dưới rừng dẻ, có giá trị dinh dưỡng cao, từ lâu đã là đặc sản ở Trường Sơn.

Một năm, nấm chẹo cho thu vào tháng 3 và tháng 8 âm lịch, người hái phải đi từ sáng sớm vì nấm rất nhanh hỏng, nếu không thu hoạch kịp thời thì nấm mất giá trị. Khi hái phải nhẹ nhàng, tránh bị dập nát.

“Lộc trời” nấm chẹo có giá khá cao, hơn 100 nghìn đồng/kg, đem nấu tươi có vị ngon ngọt đặc trưng. Gần đây thương lái không chỉ mua tươi mà còn mua cả nấm sấy để xuất bán ra nước ngoài. Bình quân 5- 6 kg tươi sấy được 1 kg nấm khô, mang lại nguồn thu lớn cho bà con. Hạt dẻ và nấm chẹo tạo nên hai loại sản vật của núi rừng Trường Sơn hiếm nơi nào có được.

Tâm huyết giữ rừng

Vài chục năm trước, khu vực Tứ Sơn có đến hàng nghìn ha rừng dẻ nhưng giờ đây, diện tích có cây dẻ sinh sống ngày càng thu hẹp, xã Trường Sơn hiện còn diện tích lớn nhất so với các xã Lục Sơn, Nghĩa Phương. Nguyên nhân của tình trạng này là do hiệu quả kinh tế của rừng dẻ không thể bằng cây bạch đàn, keo. Bằng so sánh đơn giản có thể thấy sức ép lớn thế nào đối với rừng dẻ, nếu trồng 1 ha bạch đàn, sau 4-5 năm có thể thu hoạch làm gỗ nguyên liệu, giá trị hàng trăm triệu đồng. Trong khi 1 ha rừng dẻ chỉ mang về vài chục triệu đồng từ hạt dẻ, nấm chẹo.

Cây dẻ gần một trăm năm tuổi tại xã Trường Sơn.

Trong câu chuyện, ông Dũng nói với giọng trầm buồn: “Nhiều người đến đặt vấn đề mua lại rừng dẻ của gia đình tôi để chuyển sang trồng bạch đàn. Họ mang theo tiền mặt, sẵn sàng trả hơn 100 triệu đồng/ha nhưng tôi kiên quyết không bán. Dù nguồn thu thấp nhưng rừng dẻ tự nhiên là vốn quý không thể thay thế được, giữ rừng là giữ đất, giữ nguồn nước, bảo tồn đa dạng sinh học và sinh vật bản địa cho quê hương”.

Hạt dẻ Trường Sơn tuy nhỏ nhưng thơm ngon, khi rang lên là món ăn vặt hấp dẫn, nhất là khi nhấm nháp giữa đêm tối se lạnh. Với đồng bào Dao, Tày, Cao Lan ở địa phương, hạt dẻ có thể chế biến để đồ xôi, nấu cháo… mang lại hương vị độc đáo, thấm đẫm tinh túy của núi rừng.

Gần đây còn có hiện tượng một số người, cơ sở thu gom gỗ dẻ để chế biến thành than hoạt tính xuất khẩu khiến rừng dẻ càng bị đe dọa. Than hoạt tính từ gỗ dẻ được đánh giá có chất lượng tốt, được thị trường nước ngoài thu mua với khối lượng lớn.

Kết quả rà soát gần đây cho thấy xã Trường Sơn còn gần 177 ha rừng dẻ. Đồng chí Hà Quốc Hưng, Chủ tịch UBND xã nói: “Xã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động để người dân hiểu được giá trị từ rừng dẻ, quyết tâm giữ diện tích hiện có, ngăn chặn tình trạng vén rừng dẻ chuyển sang cây trồng khác. Xã bố trí ngân sách để động viên, hỗ trợ các gia đình chăm sóc, bảo tồn rừng dẻ tự nhiên với mức 1,2 triệu đồng/ha”.

Rừng dẻ tại xã Trường Sơn.

Hoạt động hỗ trợ này tuy chưa nhiều nhưng đã giúp quản lý, bảo vệ tốt diện tích rừng dẻ tự nhiên hiện có, hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng phát, phá rừng để trồng rừng kinh tế; tăng độ che phủ của rừng, cải thiện chất lượng rừng, chống xói mòn, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái. Đồng thời, góp phần cải thiện thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số, giúp ổn định tình hình an ninh, trật tự xã hội, ngăn ngừa phá rừng trên địa bàn xã.

Cùng đó, xã phân công cán bộ phụ trách lâm nghiệp thường xuyên bám địa bàn, quản lý chặt chẽ diện tích rừng dẻ còn lại, kịp thời phát hiện và xử lý những vụ việc xâm phạm rừng dẻ. Xã khuyến khích, tạo điều kiện để thương nhân thu mua hạt dẻ, cung cấp đến người tiêu dùng, nâng cao giá trị và hiệu quả của loại đặc sản này.

Với quyết tâm, nỗ lực của cấp ủy, chính quyền và đồng bào các dân tộc, rừng dẻ Trường Sơn có thêm cơ hội được bảo tồn, giữ gìn. Khi ý thức bảo vệ, phát triển vốn rừng được nâng lên, hy vọng rừng dẻ sẽ ngày càng xanh tốt, mở rộng và sản phẩm hạt dẻ vươn tầm, đến với người tiêu dùng như là món quà quý từ núi rừng Trường Sơn.