Những ông lớn thầm lặng 'đẩy' cỗ xe kinh tế quốc gia

Trong nhiều năm qua, thị trường chứng khoán thường được sử dụng như một “nhiệt kế” để đo lường sức khỏe của nền kinh tế. Lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết, biến động chỉ số, dòng vốn ngoại… trở thành cơ sở để đưa ra các nhận định vĩ mô. Tuy nhiên, cách tiếp cận này tiềm ẩn một sai lệch căn bản: chỉ nhìn vào một tiểu tiết rồi bình luận về toàn bộ bức tranh.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, phần lớn những doanh nghiệp tạo ra giá trị gia tăng lớn nhất, nắm giữ các nguồn lực chiến lược và đóng góp ngân sách lớn nhất lại không hiện diện hoặc hiện diện rất hạn chế trên sàn chứng khoán. Đó là các tập đoàn nhà nước chủ lực và các tập đoàn tư nhân lớn chưa niêm yết, hoạt động trong những lĩnh vực “xương sống” của nền kinh tế như dầu khí, điện lực, năng lượng, viễn thông, hạ tầng, logistics, công nghiệp chế biến, nông nghiệp quy mô lớn.

Chính họ mới là những “ông lớn ẩn danh”, những cỗ máy tạo dòng tiền, việc làm, nguồn thu ngân sách và năng lực tự chủ chiến lược cho nền kinh tế Việt Nam.

TRỤ CỘT QUỐC DOANH, NỀN MÓNG ỔN ĐỊNH

Nếu nhìn thuần túy vào bảng xếp hạng lợi nhuận doanh nghiệp niêm yết, sẽ rất khó hình dung quy mô thực của nền kinh tế Việt Nam. Bởi các tập đoàn nhà nước chủ lực dù không niêm yết hoặc chỉ niêm yết một phần mới là lực lượng nắm giữ dòng tiền, tài sản và quyền chi phối lớn nhất trong các ngành chiến lược.

Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam - PVN) là minh chứng rõ nét nhất. Năm 2025, tổng doanh thu hợp nhất của PVN ước đạt khoảng 510 nghìn tỷ đồng, tương đương hơn 21-22 tỷ USD. Con số này không chỉ đưa PVN trở thành doanh nghiệp có doanh thu lớn nhất Việt Nam mà còn chiếm gần 48% tổng doanh thu của toàn bộ khối tập đoàn, tổng công ty nhà nước do Bộ Tài chính quản lý. Đáng chú ý hơn, PVN đóng góp tới 64,8% tổng số nộp ngân sách của khối này, với số tiền khoảng 77,4 nghìn tỷ đồng, một tỷ trọng vượt xa bất kỳ doanh nghiệp niêm yết nào.

Sức nặng của PVN không chỉ nằm ở doanh thu hay lợi nhuận, mà ở cấu trúc hoạt động mang tính hệ thống. Với tổng tài sản ước gần 48 tỷ USD, PVN là một tổ hợp công nghiệp - năng lượng hoàn chỉnh, trải dài từ thăm dò, khai thác dầu khí, khí thiên nhiên, chế biến và lọc hóa dầu, sản xuất phân bón, phát điện đến dịch vụ kỹ thuật dầu khí. Tập đoàn không chỉ tạo dòng tiền cho ngân sách mà còn giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, ổn định thị trường xăng dầu, khí đốt và duy trì chuỗi cung ứng đầu vào cho hàng loạt ngành sản xuất khác. Việc PVN lọt vào danh sách Fortune Southeast Asia 500, xếp hạng 11 toàn khu vực Đông Nam Á, phản ánh rõ quy mô và vị thế vượt ra ngoài phạm vi một doanh nghiệp trong nước.

Cùng với PVN, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) là một trường hợp đặc biệt, kết hợp giữa vai trò doanh nghiệp kinh tế và nhiệm vụ quốc phòng - an ninh. Năm 2025, Viettel đạt doanh thu hợp nhất khoảng 220.400 tỷ đồng, tăng gần 13,8% so với năm trước. Lợi nhuận trước thuế đạt khoảng 56.800 tỷ đồng, đưa Viettel vào nhóm những doanh nghiệp có lợi nhuận lớn nhất Việt Nam, bất kể có niêm yết hay không. Đóng góp ngân sách của tập đoàn lên tới 40.900 tỷ đồng, mức mà phần lớn doanh nghiệp trên sàn khó có thể so sánh.

Điểm đáng chú ý của Viettel là chất lượng và cấu trúc tăng trưởng. Doanh thu từ thị trường quốc tế đạt khoảng 3,3 tỷ USD, tăng gần 24%, cao nhất trong vòng 9 năm, với hoạt động tại 10 quốc gia. Song song với đó, Viettel đang đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng 5G với khoảng 30.000 trạm phát sóng, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, an ninh mạng và các nền tảng số lõi. Trên thực tế, Viettel không còn đơn thuần là một nhà mạng viễn thông mà đang chuyển mình thành tập đoàn công nghệ - công nghiệp số, giữ vai trò chiến lược trong nền kinh tế số, chủ quyền dữ liệu và an ninh quốc gia.

Trong lĩnh vực điện lực, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) tiếp tục giữ vai trò nền tảng. Năm 2025, EVN ghi nhận tổng doanh thu hợp nhất khoảng 645.195 tỷ đồng, tương đương gần 27 tỷ USD, tăng hơn 10% so với năm 2024. Mức đóng góp ngân sách đạt khoảng 26.351 tỷ đồng. Với công suất lắp đặt gần 87.600 MW, EVN là một trong những hệ thống điện lớn nhất Đông Nam Á, trực tiếp ảnh hưởng tới chi phí sản xuất, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chất lượng đời sống người dân.

Dù từng chịu áp lực lớn về tài chính do biến động giá nhiên liệu và cơ chế giá điện, năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi EVN dần phục hồi lợi nhuận, kiểm soát lỗ lũy kế và tiếp tục triển khai các dự án nguồn, lưới điện trọng điểm. EVN không phải là doanh nghiệp tạo lợi nhuận “đột biến”, nhưng là cỗ máy vận hành nền kinh tế, nơi mọi ngành sản xuất đều phụ thuộc.

Cùng với đó, các tập đoàn như Petrolimex, với doanh thu năm 2025 khoảng 310 nghìn tỷ đồng, hay Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) với doanh thu khoảng 161 nghìn tỷ đồng và lợi nhuận khoảng 7.660 tỷ đồng, tiếp tục giữ vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng năng lượng sơ cấp. Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn, dù không công bố rộng rãi báo cáo tài chính, hiện đang khai thác hơn 50% thị phần container xuất nhập khẩu và nằm trong top 20 cụm cảng container lớn nhất thế giới, là “động mạch” của nền kinh tế xuất khẩu.

SỨC MẠNH CỦA NHỮNG ĐẾ CHẾ ĐA NGÀNH

Song song với khối doanh nghiệp nhà nước, một lực lượng ngày càng có ảnh hưởng sâu rộng là các tập đoàn tư nhân lớn chưa niêm yết, hoạt động theo mô hình tích hợp, đầu tư dài hạn và nắm giữ các chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

THACO Group là ví dụ tiêu biểu cho sự trỗi dậy của khu vực tư nhân công nghiệp. Từ một doanh nghiệp lắp ráp ô tô, THACO đã phát triển thành tập đoàn đa ngành với các trụ cột ô tô, cơ khí - công nghiệp hỗ trợ, nông nghiệp quy mô lớn, logistics và phát triển hạ tầng đô thị. Trong kế hoạch năm 2025, riêng mảng ô tô của THACO đặt mục tiêu doanh thu khoảng 80.850 tỷ đồng, doanh số trên 100.000 xe, xuất khẩu khoảng 4.000 xe. Lợi nhuận hợp nhất năm 2024 đạt khoảng 3.000 tỷ đồng, tăng gần 14% so với năm trước, và kế hoạch 2025 tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng mạnh.

Điều đáng chú ý hơn là chiến lược tái đầu tư của THACO. Năm 2025, tập đoàn dành khoảng 3.770 tỷ đồng cho R&D ô tô, xây dựng trung tâm nghiên cứu, mở rộng chuỗi logistics quốc tế, đầu tư đội tàu container, phát triển khu công nghiệp cảng biển riêng. Trong nông nghiệp, THACO AGRI phát triển hàng chục nghìn hecta chuối, chăn nuôi bò và heo quy mô lớn tại Việt Nam, Lào và Campuchia, từng bước hình thành chuỗi sản xuất nông nghiệp công nghiệp hóa. THACO không chỉ tạo lợi nhuận mà đang xây dựng nền tảng công nghiệp nội sinh, nâng tỷ lệ nội địa hóa và giảm phụ thuộc nhập khẩu.

T&T Group đại diện cho mô hình tập đoàn tư nhân đa ngành với trọng tâm ngày càng nghiêng về năng lượng và hạ tầng. Với hơn 60 công ty thành viên, khoảng 70.000 lao động, T&T đã đưa vào vận hành khoảng 877 MW điện gió và điện mặt trời, đặt mục tiêu nâng tổng công suất lên gần 2.900 MW trong trung hạn. Các dự án lớn như điện khí LNG Hải Lăng (Quảng Trị) với vốn đầu tư 2,3-2,5 tỷ USD, hay điện gió Savan 1 tại Lào, cho thấy năng lực huy động vốn và tầm nhìn khu vực của tập đoàn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp - thực phẩm, TH True Milk và Thành Thành Công Group đóng vai trò tiên phong trong chuyển đổi mô hình sản xuất. TH True Milk xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ chăn nuôi, chế biến đến phân phối, được vinh danh Top 10 doanh nghiệp bền vững Việt Nam năm 2025.

Dự án mở rộng nhà máy tại miền Nam với vốn đầu tư khoảng 234 triệu USD cho thấy chiến lược dài hạn trong nâng cao năng lực chế biến và mở rộng xuất khẩu. Thành Thành Công, với trọng tâm mía đường và năng lượng tái tạo, góp phần nâng cao giá trị nông sản và phát triển công nghiệp sinh khối.

Ở mảng năng lượng tư nhân, các tập đoàn như Trung Nam, Xuân Thiện hay TTVN dù ít công bố số liệu tài chính chi tiết nhưng đang là những nhà đầu tư lớn trong lĩnh vực điện gió, điện mặt trời, xi măng và hạ tầng. Họ góp phần quan trọng trong việc bổ sung nguồn cung năng lượng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch sang năng lượng sạch.

Nhìn từ bức tranh tổng thể, có thể thấy rõ rằng nền kinh tế Việt Nam không thể được đánh giá đầy đủ nếu chỉ nhìn vào doanh nghiệp niêm yết. Các tập đoàn ngoài sàn cả nhà nước lẫn tư nhân mới là lực lượng nắm giữ vốn lớn nhất, đầu tư dài hạn nhất và tạo ra tác động lan tỏa mạnh nhất.

Họ không chỉ tạo lợi nhuận mà còn đảm nhiệm những chức năng mà thị trường vốn ngắn hạn khó đo lường: bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, chủ quyền công nghệ, vận hành hạ tầng logistics và xây dựng nền công nghiệp nền tảng. Chính họ là xương sống thực sự của nền kinh tế Việt Nam, giúp duy trì ổn định vĩ mô trong bối cảnh biến động toàn cầu.

Trong giai đoạn Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, việc nhận diện đúng vai trò của những ông lớn ẩn mình không chỉ mang ý nghĩa học thuật hay báo chí, mà còn là điều kiện quan trọng để hoạch định chính sách, phát triển thị trường vốn và xây dựng chiến lược kinh tế dài hạn.

Bởi suy cho cùng, đọc sai cấu trúc doanh nghiệp sẽ dẫn tới đọc sai nền kinh tế. Và để hiểu đúng sức mạnh nội tại của Việt Nam, cần nhìn sâu vào những nơi ít ánh đèn sân khấu nhất, nơi những “gã khổng lồ” đang lặng lẽ vận hành cỗ máy kinh tế quốc gia.

Khải Dương