Những thanh âm giữ hồn buôn làng Ê Đê

Điệu múa xoang của thiếu nữ Ê Đê ở buôn Lê Diêm, xã Sông Hinh, uyển chuyển theo nhịp trống và nhịp phách. Ảnh: Hoàng Hà Thế

Dân ca, dân vũ và dân nhạc - mạch nguồn văn hóa của buôn làng

Trong đời sống của người Ê Đê, dân ca gắn với nhiều sinh hoạt của cộng đồng. Từ tiếng ru của mẹ thuở ấu thơ đến lời hát giao duyên của trai gái, từ những câu hát trong lễ cưới, lễ mừng nhà mới đến lời tiễn biệt trong tang lễ, tiếng hát xuất hiện trong nhiều chặng đường của cuộc sống. Qua lời hát, người Ê Đê kể lại những câu chuyện về gia đình, buôn làng, tình yêu, lao động và những điều đã được truyền lại từ thế hệ trước.

Kho tàng dân ca Ê Đê có nhiều thể loại như H’ri hậy, H’ri ting-rang, H’ri cô-ning... Mỗi thể loại có cách thể hiện riêng, có khi là những câu hát trữ tình, có khi là lối đối đáp, ứng khẩu. Nội dung các bài hát cũng gắn với đời sống của cộng đồng, từ tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình đến kinh nghiệm lao động và mong ước về cuộc sống bình yên.

Ở vùng Đông Đắk Lắk, Chơnăk là một trong những thể loại dân ca đặc sắc còn được lưu truyền. Mỗi bài có thể kéo dài hàng nghìn câu, kể về lịch sử buôn làng, những cuộc xung đột giữa các vị tù trưởng, chuyện tình yêu, quá trình khai phá đất đai hay chinh phục thiên nhiên của cộng đồng người Ê Đê. Người hát vừa kể chuyện, vừa ngân nga theo lối diễn xướng truyền thống. Có đoạn hào sảng, có đoạn chậm rãi, trầm lắng, tùy theo câu chuyện được kể.

Nghệ nhân Ma Nghin (A Ma Liên) ở xã Suối Trai, vùng Đông Đắk Lắk, là một trong những người còn lưu giữ nhiều làn điệu Chơnăk. Trong những buổi sinh hoạt cộng đồng bên bếp lửa nhà dài, ông vẫn kể và hát câu chuyện “Dấu chân chàng Y Rít” – truyền thuyết dân gian gắn với dấu chân còn in trên tảng đá bên bến nước buôn Chơ. Những câu chuyện như vậy được lưu truyền qua lời kể và tiếng hát, giúp thế hệ sau biết thêm về những câu chuyện gắn với buôn làng và nguồn gốc của cộng đồng mình.

Cùng với dân ca, dân vũ cũng xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng của người Ê Đê. Những điệu xoang như Xoang Samơk, Xoang Pơ Sat, Xoang Grong Atâu, Xoang Khiêl, Xoang Kơdeêh hay Xoang Tưnôl thường được trình diễn trong lễ mừng mùa, lễ cúng bến nước, lễ mừng nhà mới, lễ trưởng thành và các hoạt động cộng đồng.

Trong vòng xoang, những người tham gia cùng bước theo nhịp trống, nhịp chiêng. Người lớn tuổi có thể hướng dẫn lớp trẻ từng động tác, từng nhịp bước. Vì thế, một buổi biểu diễn cũng có thể trở thành dịp để người trẻ làm quen với những điệu múa đã có từ lâu trong đời sống của buôn làng.

Một nét đặc sắc khác là múa chim Grứ (chim đại bàng). Những động tác tay mô phỏng đôi cánh chim tung bay giữa núi rừng. Theo ông Ma Lin ở xã Suối Trai, điệu múa thường do từ 3 đến 5 phụ nữ biểu diễn, kết hợp với múa trống đôi và thường được trình diễn trong những ngày hội, tạo nên không khí vui tươi cho buôn làng.

Âm nhạc truyền thống cũng có vị trí riêng trong đời sống của người Ê Đê. Bộ cồng ba với ba chiếc Mong, Môn và Anưa thường được sử dụng trong tang lễ; bộ chiêng năm vang lên trong lễ cưới, lễ trưởng thành, lễ mừng nhà mới và nhiều nghi lễ cộng đồng. Bên cạnh đó, còn có chiêng Knah, chiêng Gril, dàn chiêng Aráp cùng nhiều nhạc cụ dân gian khác như Đing ta lé (sáo trúc), Đinh đong (đàn nhị), Đinh goong (đàn bầu) hay tù và bằng sừng trâu.

Già làng Y Típ ở buôn Ea Trol, xã Sông Hinh, vùng Đông Đắk Lắk, cho biết: “Mỗi loại nhạc cụ đều có vị trí riêng trong đời sống của người Ê Đê. Âm thanh của cồng chiêng hay tiếng sáo không chỉ làm nên không khí lễ hội mà còn kết nối cộng đồng, gắn kết các thế hệ trong buôn làng”.

Giữ hồn di sản giữa nhịp sống hôm nay

Những ngôi nhà dài và các buôn làng truyền thống vẫn là nơi người Ê Đê lưu giữ nhiều giá trị văn hóa dân gian. Ở đó, người lớn tuổi truyền cho con cháu cách hát dân ca, đánh chiêng, múa xoang và sử dụng các nhạc cụ dân tộc. Những câu chuyện dân gian, truyền thuyết và kinh nghiệm sống cũng được kể lại trong các buổi sinh hoạt của gia đình, cộng đồng. Cách truyền dạy ấy diễn ra chủ yếu qua việc người trẻ cùng tham gia, quan sát, rồi làm theo người đi trước.

Buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ dân ca Ê Đê ở buôn Ea Ly, xã Sông Hinh, góp phần gìn giữ các làn điệu dân gian trong cộng đồng. Ảnh: Hoàng Hà Thế

Cùng với sinh hoạt trong cộng đồng, hiện nay, nhiều câu lạc bộ văn hóa dân gian được duy trì với sự quan tâm của chính quyền địa phương. Các đội cồng chiêng, đội dân ca, dân vũ tham gia biểu diễn trong lễ hội, ngày hội văn hóa và các sự kiện cộng đồng. Đây cũng là dịp để những người trẻ được tiếp xúc với các làn điệu, điệu múa và nhạc cụ truyền thống.

Tuy vậy, việc giữ gìn văn hóa truyền thống cũng đứng trước những khó khăn. Quá trình đô thị hóa và sự xuất hiện của nhiều loại hình giải trí mới khiến một bộ phận thanh niên ít sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt hằng ngày. Một số làn điệu dân ca, điệu múa cổ cũng như kỹ năng chế tác, sử dụng nhạc cụ truyền thống cần được tiếp tục truyền dạy, nếu muốn duy trì trong cộng đồng.

Điều đáng lo là khi người biết hát, biết đánh chiêng, biết sử dụng nhạc cụ hoặc nắm được những câu chuyện dân gian ngày càng ít đi, việc truyền lại cho lớp trẻ cũng gặp khó khăn. Cùng với một làn điệu hay một nhạc cụ, những câu chuyện về buôn làng, kinh nghiệm sống và cách ứng xử của cộng đồng với thiên nhiên cũng có thể bị mai một, nếu không được lưu giữ.

Theo nhạc sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Cao Hữu Nhạc, nguyên Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Sao Biển: “Dân ca, dân vũ và dân nhạc là những di sản quý giá mà người Ê Đê vùng Đông Đắk Lắk đã gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những giá trị ấy không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Ê Đê, mà còn làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng”.

Trong các buôn làng Ê Đê hôm nay, tiếng hát, tiếng chiêng, tiếng trống và những nhạc cụ truyền thống vẫn có mặt trong nhiều dịp sinh hoạt cộng đồng. Với những nghệ nhân, già làng và những người đang tham gia các câu lạc bộ văn hóa dân gian, việc truyền dạy cho lớp trẻ là cách thiết thực để những giá trị ấy tiếp tục được sử dụng và gìn giữ.

Khi một người trẻ biết hát một làn điệu dân ca, biết bước theo điệu xoang hay biết cách sử dụng một nhạc cụ truyền thống, những giá trị văn hóa của buôn làng có thêm người tiếp nối. Từ những buổi sinh hoạt ở nhà dài, những ngày hội của buôn làng hay các câu lạc bộ văn hóa dân gian, những thanh âm quen thuộc ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống của người Ê Đê vùng Đông Đắk Lắk.