Những trở ngại lớn với hòa bình Trung Đông

Một kho nhiên liệu ở Tehran, Iran trúng không kích của Israel tối 15/6/2025. Ảnh: AA/TTXVN

Bình luận với tờ Tin tức Arab (arab.news) mới đây, nhà nghiên cứu người Saudi Arabia Hassan Al-Mustafa, chuyên gia về các phong trào Hồi giáo và quan hệ giữa các quốc gia vùng Vịnh với Iran, nhận định rằng "bản ghi nhớ" sơ bộ giữa Mỹ và Iran là một thử thách thực sự đối với con đường khó khăn hướng tới hòa bình ở vùng Vịnh, đặc biệt trong bối cảnh bế tắc chính trị và an ninh hiện nay. Tình hình này đặt nền kinh tế vùng Vịnh, Iran và thậm chí cả toàn cầu vào tình thế rủi ro, nguy cơ gây ra những hậu quả vượt ra ngoài lĩnh vực năng lượng, ảnh hưởng đến thực phẩm, phân bón, thuốc men và nhiều ngành công nghiệp khác.

Nội dung chính của bản ghi nhớ tiềm tàng

Theo Al Arabiya, "bản ghi nhớ" tập trung vào một số điều khoản cốt lõi: củng cố thỏa thuận ngừng bắn có thể gia hạn; mở lại eo biển Hormuz trong vòng 30 ngày; gỡ bỏ thủy lôi; cho phép tàu thương mại và tàu chở dầu đi qua mà không bị thu phí; nới lỏng dần một số hạn chế kinh tế đối với Iran, đồng thời cho phép nước này bán một phần dầu mỏ và có thể tiếp cận một phần nhỏ tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Đáng chú ý, bản ghi nhớ hoãn các cuộc đàm phán về vấn đề hạt nhân chi tiết đến giai đoạn sau.

Theo nhà nghiên cứu Al-Mustafa, bản ghi nhớ này không phải là một công thức hòa bình cuối cùng, mà là một nỗ lực nhằm thiết lập một con đường an toàn để tất cả các bên có thể chuyển từ trạng thái chiến tranh sang đàm phán. Mục tiêu trước mắt của các nước quan trọng trong khu vực, bao gồm Saudi Arabia và Qatar, là giảm leo thang tình hình và mở lại eo biển Hormuz để đảm bảo an toàn cho các tàu chở dầu và tàu thương mại.

Một diễn biến đáng chú ý là tiến trình ngoại giao không bị đình trệ dù Mỹ vẫn tiến hành các cuộc tấn công hạn chế nhằm vào các mục tiêu của Iran ở miền Nam nước này. Washington mô tả đây là hoạt động "phòng thủ" liên quan đến các mối đe dọa đối với hoạt động hàng hải hoặc lực lượng Mỹ, khi đánh chặn 5 thiết bị bay không người lái tấn công tại và xung quanh eo biển Hormuz, đồng thời ngăn chặn một vụ phóng khác từ trạm điều khiển mặt đất ở khu vực cảng Bandar Abbas. Điều này cho thấy Mỹ tiếp tục đàm phán trong khi duy trì áp lực có tính toán để khẳng định vị thế mạnh.

Về phía Iran, nước này nhận ra rằng việc tiếp tục phong tỏa hoặc đe dọa eo biển Hormuz sẽ leo thang từ một tranh chấp song phương thành một cuộc khủng hoảng quốc tế, gây ảnh hưởng đến các lĩnh vực năng lượng, bảo hiểm và vận tải biển, đồng thời khiến Tehran bị cộng đồng quốc tế chỉ trích.

Vai trò của Saudi Arabia, Qatar và Pakistan

Theo chuyên gia Al-Mustafa, sự can dự của Saudi Arabia tạo ra sự cân bằng khu vực và thiết lập một mạng lưới an toàn ngăn chặn vùng Vịnh rơi vào một cuộc chiến tranh mới. Riyadh quan tâm đến việc ngăn chặn sự mở rộng xung đột, bảo vệ an ninh vùng Vịnh, khẳng định lại quyền tự do hàng hải.

Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman đã tham gia cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump và các nhà lãnh đạo Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain, Jordan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Tư lệnh quân đội Pakistan, Thống soái Asim Munir, nhằm đảm bảo bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran cũng phải là một phần của khuôn khổ an ninh khu vực tích hợp, chứ không chỉ đơn thuần là một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.

Các nỗ lực của Saudi Arabia "cộng hưởng" với hoạt động ngoại giao của Qatar trong vai trò trung gian hòa giải. Các cuộc thảo luận giữa Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al-Thani và Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan tập trung vào việc đạt được thỏa thuận ngừng bắn và giải quyết tận gốc nguyên nhân khủng hoảng bằng các biện pháp hòa bình. Điều này có nghĩa là Qatar không hành động ngoài khuôn khổ vùng Vịnh, mà nằm trong một cách tiếp cận tích hợp, trong đó Riyadh cung cấp khuôn khổ chính trị rộng lớn hơn, trong khi Doha mở các kênh liên lạc và quản lý các vấn đề phức tạp với Tehran và Washington.

Về phần Pakistan, vai trò trung gian hòa giải chính, xuất phát từ thực tế đây là một quốc gia lớn có chung biên giới đất liền và biển với Iran, cũng như khả năng đàm phán với Tehran bằng "tình hữu nghị Hồi giáo" và với Washington bằng "lợi ích an ninh", đồng thời duy trì quan hệ chặt chẽ với Saudi Arabia và Qatar.

Những trở ngại và lộ trình phía trước

Giữa những hoạt động ngoại giao trên, một số vấn đề đã xuất hiện: Thứ nhất, liệu việc Iran mở cửa lại eo biển Hormuz sẽ diễn ra hoàn toàn và ngay lập tức, hay sẽ diễn ra dần dần? Thứ hai, liệu việc nới lỏng các lệnh trừng phạt của Mỹ, các hạn chế về dầu mỏ và việc dỡ phong tỏa một phần tài sản bị đóng băng của Iran có diễn ra trước bất kỳ cam kết hạt nhân nào của Tehran, hay sẽ gắn liền với các bước cụ thể?

Thứ ba, liệu Iran có cam kết kiềm chế các nhóm dân quân thân Tehran ở Iraq, Liban và Yemen, hay thỏa thuận sẽ vẫn chỉ giới hạn ở vấn đề Hormuz và hạt nhân? Và thứ tư, liệu Tổng thống Trump có thành công trong việc tách biệt vấn đề Iran khỏi mong muốn mở rộng Hiệp định Abraham, đặc biệt là khi Saudi Arabia liên kết việc công nhận Israel với một lộ trình đáng tin cậy hướng tới việc thành lập một nhà nước Palestine như một phần của giải pháp hai nhà nước phù hợp với các nghị quyết của Liên hợp quốc?

Chuyên gia Al-Mustafa lưu ý, lộ trình phía trước cần được giải quyết theo từng giai đoạn: trước tiên củng cố lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz dưới sự giám sát quốc tế; tiếp theo là các giải pháp kinh tế để tạo động lực cho Iran; sau đó tiến hành đàm phán hạt nhân với sự đảm bảo kỹ thuật từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA); và cuối cùng xây dựng một khuôn khổ khu vực rộng hơn bao gồm vấn đề tên lửa đạn đạo, các nhóm vũ trang phi nhà nước và an ninh năng lượng.

Chuyên gia Al-Mustafa kết luận: hòa bình ở vùng Vịnh là khả thi nhưng sẽ không dễ dàng, bởi tất cả các bên đều đã phải trả giá đắt về kinh tế, chính trị và quân sự. Sự thành công của "bản ghi nhớ" phụ thuộc vào việc chuyển hóa lệnh ngừng bắn tạm thời thành một hệ thống các cam kết tương hỗ, đặt nền móng cho một nền hòa bình lâu dài và bền vững.