Những 'vũ khí xanh' giúp giảm khí mê-tan trong chăn nuôi

Khi cây cỏ trở thành “trợ thủ” trong dạ cỏ

Nhắc đến giảm khí mê-tan trong chăn nuôi, nhiều người có thể nghĩ ngay đến những hệ thống xử lý chất thải, hầm biogas hay những công nghệ hiện đại trong trang trại. Nhưng có một giải pháp lại bắt đầu từ nơi rất gần gũi: máng ăn của vật nuôi. Thay đổi một phần khẩu phần ăn của bò, trâu hoặc dê có thể tác động đến quá trình lên men trong dạ cỏ, từ đó làm giảm lượng mê-tan được tạo ra.

Bổ sung các hợp chất thực vật như saponin, tannin và flavonoid vào khẩu phần ăn của vật nuôi cũng giúp giảm phát thải khí mê-tan.

Trong dạ cỏ của động vật nhai lại có hàng tỷ vi sinh vật cùng tham gia phân giải cỏ và thức ăn. Quá trình lên men giúp vật nuôi lấy năng lượng từ những loại thức ăn giàu chất xơ, nhưng đồng thời cũng tạo ra mê-tan. Phần khí này sau đó chủ yếu được thải ra ngoài qua quá trình ợ hơi. Theo FAO, phát thải mê-tan từ quá trình lên men dạ cỏ và quản lý phân của vật nuôi chiếm khoảng 32% tổng lượng mê-tan do con người tạo ra trên toàn cầu.

Trong tự nhiên, nhiều loài cây có chứa những hợp chất giúp chúng tự bảo vệ trước côn trùng, vi sinh vật hoặc động vật ăn lá. Một số hợp chất trong đó lại có khả năng tác động đến hệ vi sinh vật trong dạ cỏ. Ba nhóm được các nhà khoa học quan tâm là tannin, saponin và flavonoid. Tannin có trong nhiều loại thực vật, đặc biệt ở một số cây, lá và hạt. Khi được bổ sung vào khẩu phần với mức phù hợp, tannin có thể tác động đến nhóm vi sinh vật liên quan đến quá trình tạo mê-tan trong dạ cỏ. Saponin cũng được nghiên cứu với cơ chế tương tự, trong khi flavonoid là một nhóm hợp chất thực vật khác đang được quan tâm vì khả năng làm thay đổi quá trình lên men.

Nói một cách dễ hình dung, nếu dạ cỏ là một “nhà máy lên men” thì các hợp chất thực vật này giống như những chiếc nút điều chỉnh. Chúng không làm dừng quá trình tiêu hóa, mà tìm cách điều chỉnh môi trường vi sinh vật để lượng mê-tan sinh ra ít hơn.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2026, dựa trên 23 nghiên cứu với 75 nhóm kết quả ở bò thịt và bò sữa, cho thấy bổ sung tannin làm giảm trung bình khoảng 10,2% lượng mê-tan đường tiêu hóa và khoảng 9,3% lượng mê-tan tính trên lượng thức ăn. Khi kết hợp tannin với dầu thực vật, mức giảm trong thí nghiệm lên tới khoảng 20%.

Những con số này cho thấy một điều đáng chú ý: không nhất thiết phải có một công nghệ thật phức tạp mới có thể giảm mê-tan. Đôi khi, câu trả lời có thể bắt đầu từ việc hiểu rõ hơn những gì đang có trong thức ăn của vật nuôi.

Bổ sung các hợp chất thực vật như saponin, tannin và flavonoid vào khẩu phần ăn của vật nuôi cũng giúp giảm phát thải khí mê-tan.

Từ cây chè, cây keo đến cơ hội cho chăn nuôi Việt Nam

Điều khiến hướng đi này đáng quan tâm ở Việt Nam là nguồn nguyên liệu thực vật khá phong phú. Nhiều loại cây trồng, cây lâm nghiệp và phụ phẩm nông nghiệp chứa các hợp chất tự nhiên có tiềm năng tác động đến quá trình lên men trong dạ cỏ. Một số loại lá, hạt, phụ phẩm hoặc dịch chiết thực vật vì thế có thể trở thành nguyên liệu để nghiên cứu các loại thức ăn bổ sung cho gia súc nhai lại.

Mô hình này nếu thành công sẽ tạo ra lợi ích kép. Người chăn nuôi có thêm lựa chọn về nguồn thức ăn bổ sung, trong khi ngành nông nghiệp có thêm một công cụ giảm phát thải.

Quan trọng hơn, giải pháp này có thể phù hợp với các hộ chăn nuôi quy mô nhỏ, vốn rất phổ biến ở Việt Nam. Không phải trang trại nào cũng có điều kiện đầu tư những công nghệ xử lý khí thải phức tạp. Một giải pháp dinh dưỡng dễ sử dụng, nếu được nghiên cứu kỹ và có sản phẩm thương mại phù hợp, có thể có khả năng tiếp cận rộng hơn.

Từ đây, những chiếc lá tưởng như bình thường, những loại cây quen thuộc hay phụ phẩm nông nghiệp có thể mở ra một hướng nghiên cứu thú vị. Một nắm lá không thể tự mình giải quyết bài toán mê-tan. Nhưng nếu tìm được đúng loại cây, đúng hoạt chất, đúng liều lượng và cách sử dụng, nó có thể trở thành một mắt xích trong hệ thống giải pháp giảm phát thải.

Và điều đáng kỳ vọng nhất là giải pháp ấy không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ quá xa lạ. Nó có thể bắt đầu từ những gì đã mọc trên đất Việt Nam. Khi khoa học giúp hiểu rõ hơn “nhà máy vi sinh” bên trong dạ cỏ, những cây cỏ quen thuộc quanh ta có thể được nhìn bằng một góc nhìn khác: không chỉ là thức ăn, phụ phẩm hay cây trồng, mà còn có thể trở thành nguyên liệu cho một nền chăn nuôi xanh hơn.

Đó chính là hướng đi đáng để tiếp tục nghiên cứu: giảm mê-tan từ chính khẩu phần ăn, giảm phát thải nhưng vẫn giữ năng suất, đồng thời tận dụng tốt hơn nguồn tài nguyên thực vật sẵn có. Nếu làm được điều đó, hành trình từ một trang trại nhỏ đến mục tiêu giảm mê-tan của cả quốc gia sẽ không còn là một khoảng cách quá xa.