Nữ nghệ nhân duy nhất làng rèn Đa Sỹ và hành trình nửa thế kỷ giữ 'hồn' thép

Mồ hôi "gieo" trên lưỡi thép

Sinh ra và lớn lên ngay trên nôi của làng nghề Đa Sỹ, tuổi thơ của bà Đỗ Thị Tuyến gắn liền với tiếng quai búa và mùi khói than. Từ năm 13 tuổi, bà đã bắt đầu phụ giúp bố mẹ từ những công đoạn nhỏ nhất.

“Ban đầu chỉ là vừa học vừa làm để phụ giúp gia đình. Mỗi ngày tôi làm thêm một bước, rồi hoàn thành được trọn vẹn một con dao. Nghề rèn gia truyền từ bố mẹ cứ thế thấm vào máu lúc nào không hay”, bà Tuyến nhớ lại.

Nghề rèn vốn vất vả và đòi hỏi thể lực. Trong các gia đình làm rèn ở Đa Sỹ, phụ nữ thường chỉ đảm nhận vai trò hậu phương như cơm nước, phụ việc nhẹ hoặc dọn dẹp. Thế nhưng bà Tuyến là người nữ duy nhất trong làng làm chính hoàn toàn tất cả các khâu. 

Khác với công đoạn dập thô có máy hỗ trợ, toàn bộ khâu mài vát độc quyền của thương hiệu Hai Tâm Đa Sỹ đều được cô Tuyến thực hiện hoàn toàn thủ công. Ảnh: Thùy Dung.

Sự kiên trì và bản lĩnh ấy đã đưa bà đến bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp: Chuyển từ rèn dao thép bình thường sang nghiên cứu dòng dao thép 3 lớp đặc biệt chuyên dụng cho ngành thực phẩm. Sản phẩm dao 3 lớp của cô không chỉ vượt qua kiểm định khắt khe của ngành thực phẩm mà còn tạo dựng nên thương hiệu Hai Tâm Đa Sỹ - nhãn hiệu đã được bảo hộ độc quyền toàn thế giới từ năm 2010 và vừa được gia hạn thành công sau 10 năm khẳng định uy tín.

“Ráo mồ hôi là hết tiền” và nỗi trăn trở giữ nghề

Dù sản phẩm đã khẳng định được thương hiệu và uy tín trên thị trường, nữ nghệ nhân ấy vẫn ngày ngày đối mặt với những nhọc nhằn, lo toan mưu sinh đời thường. 

Bàn tay hằn vết chai sần và bắm chặt bụi than của nữ nghệ nhân 60 tuổi. Ảnh: Thùy Dung.

Lời nói đùa chua chát của dân nghề “ráo mồ hôi là hết tiền” chưa bao giờ sai. Với gia đình bà Tuyến, lò rèn đỏ lửa là nguồn thu nhập chính trang trải cuộc sống. Mỗi ngày, 3 người trong lò rèn của bà làm việc quần quật từ 5 giờ sáng cũng chỉ hoàn thiện được chừng 20 con dao.

“Cả làng Đa Sỹ từng có cả ngàn lò rèn, nhưng hiện giờ chỉ còn hai lò kiên trì nối giữ dòng dao 3 lớp - lò của tôi và một người em. Dù rất muốn đưa máy móc vào hỗ trợ, nhưng dòng dao này có độ cong vát độc bản, máy chỉ mài phẳng chứ không tạo được hồn dao, nên thành ra vẫn phải làm thủ công hoàn toàn bằng tay”, nữ nghệ nhân bộc bạch.

Thời gian và ngọn lửa lò rèn đã để lại những dấu vết chai sần trên cơ thể người phụ nữ tuổi lục tuần. Bà Tuyến tâm sự, những căn bệnh tuổi già như tiểu đường phá sức khỏe rất nhanh, mắt đã mờ, da hỏng vì nhiệt, hai bả vai xệ xuống vì vung búa quá nhiều, tay chân tê bì sau những đêm thức trắng từ 2 giờ sáng... Đã có những mùa hè đỏ lửa, nhiệt độ trong lò phả ra khiến bà nhụt chí, muốn buông búa chuyển sang công việc nhẹ nhàng hơn. Nhưng rồi cái “duyên”, cái “nghiệp” và lòng tin của khách hàng lại níu chân bà ở lại với góc lò.

Ngọn lửa tiếp nối qua hai thế hệ

Dù vất vả là thế, niềm vui lớn nhất của bà Đỗ Thị Tuyến là đã truyền lại được ngọn lửa đam mê cho người con trai của mình - anh Đinh Công Thanh (35 tuổi).

Anh Đinh Công Thanh nối nghiệp mẹ từ năm 15 tuổi, tiếp tục gìn giữ tinh hoa rèn thủ công Đa Sỹ. Ảnh: Thùy Dung.

Gắn bó với lò rèn của mẹ từ năm 15 tuổi, đến nay anh Thanh đã có 20 năm thâm niên trong nghề. Nhìn mẹ vất vả, nhiều lúc anh cũng thương và muốn mẹ nghỉ ngơi, nhưng chính bản lĩnh của người mẹ đã là đòn bẩy để anh quyết định gắn bó đời mình với nghề này.

“Nhìn mẹ tảo tần sớm khuya gánh vác công việc nặng nhọc này, tôi chỉ muốn san sẻ bớt phần nào vất vả nên càng phải quyết tâm cố gắng. Hơn nữa, đây là nghề truyền thống của gia đình, là tinh hoa các cụ để lại nên tôi quyết tâm phải giữ gìn và phát huy”, anh Thanh trải lòng.

Giờ đây, xưởng rèn Hai Tâm không chỉ là nơi sản xuất mà còn là điểm đến trải nghiệm văn hóa độc đáo. Từ năm 2021 đến nay, rất đông du khách quốc tế đã tìm về Đa Sỹ để tận mắt chứng kiến người nữ nghệ nhân duy nhất miệt mài bên tàn lửa. 

Khi được hỏi dự định bao giờ sẽ nghỉ ngơi, nữ nghệ nhân chia sẻ: “Khi nào sức khỏe không cho phép nữa thì tôi mới dừng, còn làm được ngày nào tôi vẫn muốn giữ lại cái nghề truyền thống của cha ông”.

Ngọn lửa trong lò rèn Hai Tâm vẫn cháy đỏ mỗi ngày, như chính ngọn lửa nghề chưa bao giờ tắt trong trái tim người phụ nữ làng rèn Đa Sỹ.