Nghệ nhân lưu giữ giá trị văn hóa truyền thống của người Cơ Tu

Nghệ nhân C'lâu Blao mặc bộ trang phục làm từ vỏ cây rừng, cầm chiếc khèn tre nứa thổi những giai điệu truyền thống của đồng bào Cơ Tu.

Trong không khí lễ hội giữa vùng cao, Nghệ nhân C'lâu Blao đưa cây khèn lên môi, hòa tiếng nhạc vào nhịp chiêng, trống và điệu xoang của đồng bào Cơ Tu. Tiếng khèn khi réo rắt, lúc trầm đục, thu hút sự chú ý của người dân và du khách.

Cây khèn do chính tay ông chế tác từ tre nứa. Với người nghệ nhân này, khèn không chỉ là nhạc cụ phục vụ lễ hội mà còn là phương tiện gửi gắm tâm tư, tình cảm của con người.

Nhờ nhiều năm gắn bó với âm nhạc truyền thống, ông có thể thổi hơn 50 làn điệu khèn khác nhau, phục vụ nhiều dịp sinh hoạt và lễ hội của đồng bào. Mỗi điệu khèn mang một sắc thái riêng, gắn liền với đời sống tinh thần và phong tục của cộng đồng.

Không chỉ thành thạo sử dụng khèn, già Blao còn chơi được nhiều nhạc cụ truyền thống khác như cồng chiêng, trống, tù và, sáo và các loại đàn dây. Ông tự tìm hiểu, sưu tầm, học cách sử dụng và chế tác nhạc cụ từ những nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên.

"Lúc nhỏ, mình thích thì tìm hiểu, sưu tầm rồi học dần, bây giờ loại nào cũng chơi được. Mình phải lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào Cơ Tu để truyền dạy cho thế hệ trẻ", già C'lâu Blao tâm sự.

Bên cạnh âm nhạc, ông còn có tay nghề điêu khắc, được cộng đồng Cơ Tu ở phía Tây TP Đà Nẵng biết đến. Những đóng góp trong gìn giữ, phát huy văn hóa truyền thống của ông được ghi nhận khi năm 2022, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Điều khiến già Blao trăn trở không chỉ là việc gìn giữ những làn điệu khèn mà còn là kỹ thuật làm trang phục từ vỏ cây rừng. Bộ áo ông mặc trong lễ hội gợi nhớ về đời sống của người Cơ Tu từ nhiều thế hệ trước.

Theo lời kể của ông, từ khi còn nhỏ, già Blao đã thấy người trong làng lấy vỏ cây làm áo quần. Khi vải vóc còn khan hiếm, đồng bào vào rừng tìm những loại cây phù hợp, lấy vỏ về xử lý để làm trang phục sử dụng hằng ngày.

Cuộc sống ngày càng phát triển, quần áo may bằng vải trở nên phổ biến, khiến trang phục làm từ vỏ cây dần ít xuất hiện. Những người biết cách làm loại áo truyền thống này cũng ngày càng thưa vắng, trong khi kỹ thuật chế tác chủ yếu được lưu truyền qua kinh nghiệm thực tế.

Để hoàn thành một bộ áo, người thợ phải lựa chọn đúng loại cây. Vỏ cây sau khi mang về được ngâm nhiều ngày cho mềm, sau đó dùng chày gỗ đập liên tục đến khi đạt độ dai, mịn rồi mới cắt, ghép thành từng phần của trang phục.

Khó nhất là xử lý để vỏ cây đủ mềm, bền, không bị giòn hoặc nứt khi sử dụng. Người làm phải hiểu đặc tính của từng loại vỏ, biết điều chỉnh thời gian ngâm và đập để giữ được độ dẻo cần thiết. Đây là những kinh nghiệm đòi hỏi sự kiên trì, khó có thể nắm bắt nếu chỉ nghe kể mà không trực tiếp thực hành.

Nhiều năm qua, già Blao vẫn tìm đến các bậc cao niên ở những làng Cơ Tu để hỏi lại cách làm trang phục xưa. Có những chi tiết nhỏ, ông phải tìm gặp nhiều người mới hiểu rõ. Từ những kinh nghiệm góp nhặt được, ông tiếp tục thực hành, lưu giữ kỹ thuật do người đi trước truyền lại.

Với ông, bộ áo vỏ cây không chỉ là trang phục mặc trong lễ hội hay dùng để giới thiệu với du khách. Đó còn là dấu tích của một thời, phản ánh sự khéo léo và vốn tri thức dân gian của người Cơ Tu trong quá trình thích nghi với thiên nhiên.

Từ cây khèn tự tay chế tác đến bộ áo vỏ cây được gìn giữ qua năm tháng, già Blao đang góp phần lưu giữ những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Với người nghệ nhân 73 tuổi, bảo tồn di sản bắt đầu từ việc tiếp tục thực hành, tìm hiểu những kỹ thuật xưa và trao truyền vốn hiểu biết cho thế hệ sau, để những giá trị văn hóa của bản làng không bị lãng quên theo thời gian.