Hồn Then xứ Lạng
- Giữa thung lũng Bình Gia lộng gió, nơi những nếp nhà sàn ẩn hiện sau làn khói bếp lam chiều, có những âm thanh dường như đã ngấm vào đất trời, trở thành mạch ngầm văn hóa chảy suốt bao đời. Đó là tiếng đàn tính thanh tao buông lơi giữa lưng chừng núi, là lời Then trầm bổng nối liền cõi nhân gian với mây ngàn. Để dòng chảy thiêng liêng ấy không bị bóp nghẹt bởi bụi bặm thời gian, cần lắm những cuộc đời trọn kiếp làm người đưa đò âm thầm. Nhắc đến họ, lòng người ta lại hướng về một cây đại thụ của bản làng – Nghệ nhân Nhân dân Mỗ Thị Kịt. Ở tuổi 105, bà không chỉ là một chứng nhân lịch sử, mà còn là hiện thân sống động của 88 năm bền bỉ giữ lửa, nâng niu và thắp sáng hồn Then xứ Lạng.
Hành trình ấy bắt đầu từ những năm tháng tuổi trẻ hồn nhiên. Sinh ra giữa miền sơn cước, từ năm 17 tuổi, thiếu nữ Mỗ Thị Kịt đã bước vào thế giới của Then bằng một thứ tình yêu tự nhiên như cỏ cây sông núi. Với Mẹ, hát Then chưa bao giờ là một nghề để mưu sinh, hay một tiết mục để trình diễn trên sân khấu. Đó là tiếng lòng của máu thịt, là cách Mẹ trò chuyện với thần linh, vỗ về những nỗi buồn đau của con người và gìn giữ phần hồn của dân tộc Tày. Trải qua hơn 88 năm đằng đẵng thực hành, Mẹ đã chạm tới bậc tri thức đỉnh cao của nghệ thuật Then cổ, bước qua thử thách khắt khe của hệ thống đội mũ 15 đai.
Từ những khúc ca nghi lễ thâm trầm như Khảm hải (Vượt biển), Pắt ngoảng (Bắt ve sầu) đến Én khẩu tu vua (Chim én vào cửa vua), qua giọng hát của bà, tất cả đều cất lên vẹn nguyên âm hưởng nguyên thủy, mộc mạc mà đượm vẻ huyền linh. Không dừng lại ở việc diễn xướng, Mẹ còn tự tay se chỉ đan áo, tự tay chẻ tre nắn phím để tạo nên những bộ trang phục và cây đàn tính truyền thống, trao truyền lại cho con cháu và học trò.
Hình ảnh người nghệ nhân tóc bạc phơ bên ánh lửa bập bùng, ôm cây đàn tính truyền dạy từng nhịp phách cho thế hệ trẻ đã trở thành một biểu tượng bình dị mà lớn lao.
Nhưng điều làm nên một tượng đài thực sự ở Nghệ nhân Nhân dân Mỗ Thị Kịt chính là nghĩa cử phi thường: tư liệu hóa di sản từ chính trí nhớ của mình. Nhận ra những bài Then cổ đang dần mai một theo các cụ già về với đất, từ những năm 1990, khi tuổi đã ngoài thất thập, Mẹ bắt đầu lặng lẽ ngồi nhớ lại. Mẹ đọc cho con gái là chị Nông Thị Phượng ghi chép từng câu từng chữ, cặm cụi giải nghĩa từng lớp từ cổ của người Tày.
Ròng rã hàng chục năm chắt chiu từng hạt ngọc ký ức, khoảng 20.000 câu thơ Tày - Nôm đã được đánh thức, kết tinh trọn vẹn trong công trình song ngữ “Người giữ hồn Then Xứ Lạng” dày tới 1.035 trang, xuất bản năm 2021 và vinh dự nhận Giải A Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn năm 2025. Đó không đơn thuần là một cuốn sách, mà là cả một bảo tàng sống được cất lên từ trí nhớ của một người phụ nữ nông dân suốt đời vì văn hóa xứ sở.
Chính từ những trang bản thảo mộc mạc được chắt chiu từ ký ức ấy, cùng sự phối hợp tận tụy với các viện nghiên cứu, bảo tàng trong suốt nhiều thập kỷ, tiếng Then của Mẹ đã vượt qua không gian bản làng, góp phần quan trọng để UNESCO ghi danh “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Những ghi nhận từ Nhà nước với danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (2015), Nghệ nhân Nhân dân (2019) hay Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp Văn hóa, Thể thao và Du lịch” (2020) suy cho cùng cũng chỉ là sự tri ân xứng đáng cho một hành trình tận hiến thầm lặng.
Nhìn lại con đường 88 năm đằng đẵng gắn bó với tiếng Then, ta thấy ở Mẹ một nhân cách thanh cao, sống trọn vẹn tình nghĩa với quê hương mà không màng danh lợi. Ngày 6 tháng 9 năm 2026, cây đại thụ của núi rừng Bình Gia đã trút lá về với đất mẹ, khép lại một hành trình một thế kỷ trọn vẹn nghĩa tình với dân gian. Thắp nén tâm nhang tiễn biệt Mẹ – Người giữ hồn Then xứ Lạng – chúng ta cúi đầu kính cẩn tiễn đưa một nhân cách lớn, người đã hóa thân thành mạch ngầm văn hóa bất tử của quê hương.
Dẫu tiếng đàn tính ấy nay đã gửi lại cho mây ngàn Bình Gia, nhưng âm hưởng trầm bổng của Then cổ qua cuộc đời bà sẽ mãi là tiếng lòng của núi rừng xứ Lạng. Người đi xa, nhưng ngọn lửa mà Mẹ bền bỉ giữ gìn suốt một đời người vẫn sẽ âm ỉ cháy, sưởi ấm tâm hồn các thế hệ mai sau và mãi mãi trường tồn cùng hồn thiêng sông núi Việt Nam.
