Ô nhiễm không khí - 'Sát thủ' âm thầm tấn công sức khỏe tinh thần

Ảnh minh họa: AFP/TTXVN.

Phóng viên TTXVN tại Jakarta dẫn nghiên cứu mới được đăng trên báo Tempo (Indonesia), cho biết nhiều nghiên cứu quốc tế gần đây chỉ ra rằng việc hít thở không khí bị ô nhiễm trong thời gian dài có thể tác động trực tiếp đến não bộ thông qua các phản ứng viêm, tổn thương thần kinh và rối loạn hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh - những yếu tố đóng vai trò điều hòa cảm xúc và hành vi của con người.

Chuyên gia môi trường và sức khỏe Gerardo Sanchez thuộc Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) cho biết ô nhiễm không khí là một trong những yếu tố có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề tâm thần, đặc biệt ở những nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em và phụ nữ mang thai. Theo ông, việc tiếp xúc lâu dài với bụi mịn PM2.5 và khí nitơ dioxide (NO₂) có liên quan tới sự xuất hiện và gia tăng các triệu chứng trầm cảm. Trong khi đó, các đợt ô nhiễm không khí tăng cao trong thời gian ngắn cũng được ghi nhận có liên quan tới tình trạng nặng thêm của bệnh tâm thần phân liệt, rối loạn lo âu và rối loạn lưỡng cực.

Theo các nhà khoa học, những hạt bụi siêu mịn PM2.5 có khả năng xâm nhập sâu vào phổi, đi vào máu và thậm chí tiếp cận não bộ. Một số nghiên cứu còn phát hiện ô nhiễm không khí có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng của những vùng não liên quan đến kiểm soát cảm xúc như hạch hạnh nhân, hồi hải mã và vỏ não trước trán.

Không chỉ ô nhiễm không khí, tiếng ồn đô thị cũng bị xem là tác nhân ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe tinh thần. Theo EEA, có bằng chứng cho thấy tình trạng giao thông đông đúc và ô nhiễm tiếng ồn kéo dài có liên quan tới tỷ lệ trầm cảm cao hơn trong cộng đồng. Các chuyên gia cho rằng bị căng thẳng (stress) kéo dài và rối loạn giấc ngủ do tiếng ồn là những yếu tố quan trọng dẫn tới các vấn đề tâm lý.

Ngoài ra, nhiều chất gây ô nhiễm khác như chì hay khói thuốc thụ động cũng được cảnh báo có liên quan tới trầm cảm và bệnh tâm thần phân liệt, đặc biệt khi con người phơi nhiễm từ giai đoạn bào thai hoặc thời thơ ấu.

Hiệp hội Tâm thần học Mỹ nhận định ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy ô nhiễm không khí liên quan đến nguy cơ gia tăng stress tâm lý, trầm cảm, sa sút trí tuệ, bệnh suy giảm trí nhớ Alzheimer và các rối loạn tâm thần nghiêm trọng khác.

Đáng lo ngại hơn, trẻ em và thanh thiếu niên được xem là nhóm dễ tổn thương nhất. Các chuyên gia cảnh báo não bộ ở giai đoạn phát triển có thể chịu ảnh hưởng lâu dài từ môi trường không khí bị ô nhiễm, dẫn tới nguy cơ cao hơn về lo âu, trầm cảm và suy giảm khả năng nhận thức trong tương lai.
Không chỉ phơi nhiễm kéo dài, ngay cả việc tiếp xúc ngắn hạn với không khí bị ô nhiễm cũng có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và khả năng tập trung. Một số nghiên cứu cho thấy người tiếp xúc với nồng độ bụi mịn cao dễ bị phân tâm hơn, giảm khả năng kiểm soát cảm xúc và xuất hiện biến động tâm lý rõ rệt theo từng ngày chất lượng không khí xấu đi.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng phần lớn các nghiên cứu hiện nay mới dừng ở việc xác định mối liên quan giữa ô nhiễm không khí và sức khỏe tâm thần, chưa đủ cơ sở để khẳng định hoàn toàn quan hệ nhân quả trực tiếp. Theo ông Sanchez, cần thêm các nghiên cứu dài hạn theo dõi con người trong nhiều năm để xác định rõ khi nào và bằng cách nào ô nhiễm không khí tác động tới não bộ và tâm lý con người.

Giới nghiên cứu cho rằng cuộc khủng hoảng do ô nhiễm không khí hiện nay không còn đơn thuần là vấn đề môi trường hay hô hấp, mà đang trở thành thách thức lớn đối với sức khỏe tinh thần toàn cầu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa tiếp tục làm chất lượng không khí suy giảm ở nhiều thành phố lớn, các chuyên gia kêu gọi chính phủ các nước cần coi cải thiện môi trường sống là một phần quan trọng trong chiến lược bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng.