Ô nhiễm không khí trong nhà gây hại đến tim và phổi như thế nào?

1. Không khí trong nhà cũng có thể bị ô nhiễm

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm không khí trong hộ gia đình gây ra khoảng 2,9-3,2 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên toàn cầu. Đáng chú ý, gần 95% số ca tử vong ở người từ 60 tuổi trở lên liên quan đến ô nhiễm không khí đều xuất phát từ các bệnh không lây nhiễm như bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và ung thư phổi.

Tại các đô thị lớn của Việt Nam như Hà Nội và TP. HCM, những đợt sương mờ quang hóa cùng chỉ số chất lượng không khí (AQI) biến động liên tục đã trở thành lời cảnh báo quen thuộc. Điều ít được chú ý hơn là bụi mịn PM2.5 từ ngoài trời có thể xâm nhập vào không gian kín, kết hợp với các nguồn phát thải ngay trong nhà, khiến nồng độ ô nhiễm trong nhà nhiều thời điểm cao gấp 2-5 lần so với bên ngoài.

Nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà khá đa dạng và gắn liền với sinh hoạt thường ngày: Khói từ bếp than, củi, nhiên liệu sinh khối hoặc dầu mỡ cháy khét ở nhiệt độ cao; khói thuốc lá thụ động; các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) phát ra từ sơn tường, đồ gỗ công nghiệp, chất tẩy rửa; cùng nấm mốc và mạt bụi nhà phát triển mạnh trong điều kiện ẩm thấp.

Bụi mịn PM2.5 từ ngoài trời có thể xâm nhập vào không gian kín, kết hợp với các nguồn phát thải ngay trong nhà, khiến nồng độ ô nhiễm trong nhà nhiều thời điểm cao hơn so với bên ngoài.

2. Cơ chế gây hại của không khí ô nhiễm đến tim, phổi

Hệ hô hấp 

Khi hít phải không khí chứa bụi mịn và các khí độc như formaldehyde hay CO, niêm mạc đường thở là nơi tiếp xúc đầu tiên. Các hạt bụi lớn thường bị giữ lại ở mũi và họng, nhưng bụi mịn PM2.5 và bụi siêu mịn PM0.1 có khả năng đi sâu vào tận phế nang, kích thích phản ứng viêm tại chỗ, làm suy giảm chức năng thông khí của phổi và kích hoạt các đợt cấp ở người mắc hen suyễn hoặc COPD. Ở trẻ em, tiếp xúc thường xuyên với không khí ô nhiễm trong nhà làm tăng đáng kể nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính, ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của phổi.

Hệ tim mạch 

Nguy hiểm hơn, các hạt bụi siêu mịn có khả năng xuyên qua hàng rào phế nang - mao mạch để đi trực tiếp vào máu. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng cho thấy khi bụi mịn xâm nhập vào hệ tuần hoàn, chúng kích hoạt phản ứng viêm hệ thống và gây stress oxy hóa, từ đó đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch, làm dày thành mạch máu. Ô nhiễm không khí còn gây rối loạn chức năng nội mạc, làm co mạch và kích thích quá trình tăng đông máu, dễ dẫn đến hình thành cục máu đông, những yếu tố có thể khởi phát các biến cố tim mạch cấp tính như nhồi máu cơ tim, đột quỵ và rối loạn nhịp tim.

3. Giải pháp bảo vệ không khí trong nhà

Kiểm soát tận gốc nguồn phát thải: Loại bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá trong nhà. Với hộ gia đình còn dùng bếp đun nhiên liệu rắn, nên chuyển sang bếp điện, bếp từ khi có điều kiện, đồng thời luôn vận hành máy hút mùi có ống thoát khí ra ngoài khi nấu nướng.

Quản lý thông gió và lọc không khí hợp lý: Khi chất lượng không khí ngoài trời tốt, mở cửa thông gió tự nhiên là cách hiệu quả để pha loãng nồng độ ô nhiễm trong nhà. Vào những ngày AQI ở mức xấu hoặc nguy hại, nên đóng cửa hướng ra mặt đường lớn, duy trì quạt thông gió nội bộ và sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA.

Kiểm soát độ ẩm và vật liệu nội thất: Duy trì độ ẩm trong nhà ở mức 40-60% bằng máy hút ẩm hoặc điều hòa để hạn chế nấm mốc và mạt bụi phát triển. Khi cải tạo hoặc mua sắm nội thất mới, nên ưu tiên sơn và đồ gỗ đạt tiêu chuẩn phát thải thấp (Low-VOC/Formaldehyde) theo TCVN 13521.

Chủ động chăm sóc nhóm nhạy cảm: Người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, COPD, phụ nữ mang thai và trẻ em cần được theo dõi sức khỏe thường xuyên hơn. Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý hàng ngày, tuân thủ phác đồ điều trị bệnh nền và đeo khẩu trang đạt chuẩn (N95 hoặc KN95) khi ra ngoài vào thời điểm ô nhiễm cao là những biện pháp bảo vệ thiết thực.