Ông Trump đau đầu vì tình báo

Điều luật 702, điều luật quy định quyền hạn giám sát thông tin tình báo quan trọng của Mỹ, đã hết hiệu lực vào rạng sáng 13/6 theo giờ miền Đông nước Mỹ. Trước đó, Quốc hội Mỹ không đạt được thỏa thuận gia hạn điều luật.

Tổng thống Mỹ Donald Trump, các thành viên Quốc hội và nhiều quan chức tình báo đương nhiệm cũng như cựu quan chức đều đã lên tiếng cảnh báo về nguy cơ. Theo đó, việc để gián đoạn điều luật 702 sẽ khiến Mỹ "mù thông tin" trước các âm mưu khủng bố, các cuộc tấn công mạng và nhiều mối đe dọa nghiêm trọng khác.

Công cụ tình báo quyền lực

Trong những tuần qua, Quốc hội Mỹ không đạt được thỏa thuận gia hạn điều luật 702. Đây là lần đầu tiên điều luật 702 hết hiệu lực kể từ khi được ban hành năm 2008. Những người ủng hộ điều luật cho rằng mức độ rủi ro hiện rất lớn.

Điều luật 702 cho phép chính phủ Mỹ thu thập thông tin từ các công ty Mỹ như Google hay AT&T dựa trên liên lạc riêng tư của người nước ngoài ở ngoài lãnh thổ Mỹ đối với công dân Mỹ.

Đây là điều luật giám sát có phạm vi rất rộng, cho phép các cơ quan chức năng Mỹ theo dõi cuộc gọi, tin nhắn, email... của các mục tiêu nước ngoài. Tuy nhiên, điều gây tranh cãi là trong quá trình đó, dữ liệu của công dân Mỹ cũng có thể bị thu thập.

Hầu như mọi nghị sĩ Quốc hội Mỹ đều thừa nhận chương trình tình báo dựa trên điều luật 702 đóng vai trò thiết yếu đối với an ninh Mỹ.

Các quan chức thuộc Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA), đơn vị chịu trách nhiệm chính đối với dữ liệu thu thập dựa theo điều luật 702, cho biết thông tin thu thập dựa theo điều luật này đóng góp khoảng 60% nội dung tình báo mật trong Bản tóm tắt tình báo hàng ngày gửi Tổng thống Mỹ.

Việc điều luật 702 hết hiệu lực diễn ra trong bối cảnh Mỹ đang tham chiến tại Iran, tổ chức World Cup và chuẩn bị lễ kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc. Tình hình hiện tại đòi hỏi Mỹ phải duy trì mức độ an ninh cao.

Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Cornyn cho rằng việc không thể gia hạn điều luật 702 có thể dẫn đến "thảm họa đối với an ninh quốc gia".

Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson cáo buộc các nghị sĩ Dân chủ đang đẩy nước Mỹ vào nguy cơ đối mặt "thảm họa nghiêm trọng".

Các nghị sĩ Dân chủ hiện phản đối việc gia hạn điều luật 702 một phần vì không đồng tình với việc ông Trump lựa chọn ông Bill Pulte làm quyền Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ.

Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson buộc phải trải qua kỳ nghỉ đã được lên lịch từ trước dành cho các Hạ nghị sĩ, trong bối cảnh điều luật 702 vẫn chưa được gia hạn. Ảnh: New York Times.

Thượng nghị sĩ Dân chủ Mark Warner cũng từng cảnh báo về những rủi ro, nếu điều luật 702 hết hiệu lực. Tuy nhiên, ông cùng nhiều đồng minh đã rút khỏi đàm phán gia hạn điều luật với đảng Cộng hòa, nhằm phản đối lựa chọn nhân sự của ông Trump đối với vị trí quyền Giám đốc Tình báo Quốc gia.

Đảng Dân chủ yêu cầu không bổ nhiệm ông Pulte vào vị trí Giám đốc Tình báo, dù chỉ là tạm thời. Họ cho rằng ông Pulte, khi còn là người đứng đầu Cơ quan Tài chính Nhà ở Liên bang, đã sử dụng quyền lực tại cơ quan này để trả đũa những người bị xem là đối thủ chính trị của ông Trump.

Ngày 11/6, ông Trump tuyên bố sẽ đề cử ông Jay Clayton, công tố viên liên bang tại Manhattan, cựu Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ, làm ứng viên chính thức cho chức Giám đốc Tình báo Quốc gia.

Đảng Cộng hòa đang thúc đẩy nhanh quá trình phê chuẩn ông Clayton. Tuy nhiên, Hạ viện nghỉ họp đến ngày 23/6, nên việc gia hạn điều luật 702 vẫn đang tạm hoãn.

Ngay cả sau khi Quốc hội Mỹ nhóm họp trở lại, những ý kiến quan ngại về điều luật từ cả hai đảng vẫn có thể khiến quá trình gia hạn gặp trở ngại.

Mọi việc có thực sự nguy cấp?

Các công ty công nghệ hợp tác với chính phủ Mỹ có thể từ chối thực hiện yêu cầu cung cấp thông tin ngay từ thời điểm này, dẫn đến khả năng xuất hiện những khoảng trống trong thu thập thông tin tình báo.

Các nhà cung cấp dịch vụ Internet và viễn thông có thể lập luận rằng họ không thể gánh trách nhiệm pháp lý, nếu điều luật đã hết hiệu lực.

Theo những người ủng hộ điều luật, chỉ cần một hoặc hai nhà cung cấp tạm thời ngừng chia sẻ dữ liệu cũng có thể khiến Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ bỏ lỡ thông tin về một mối đe dọa khẩn cấp.

Điều luật 702 có vai trò quan trọng đối với hoạt động tình báo của Mỹ. Ảnh minh họa: Reuters.

Dù vậy, trong thực tế, điều luật 702, thuộc Đạo luật Giám sát Tình báo Nước ngoài (FISA), sẽ tiếp tục có hiệu lực hoạt động đến tận năm sau.

Điều luật 702 được Tòa án Giám sát Tình báo Nước ngoài (FISC) phê chuẩn định kỳ hàng năm. Lần phê chuẩn gần nhất diễn ra trong tháng 3. Theo nhận định của nhiều cựu quan chức Mỹ và chuyên gia luật học, điều đó đồng nghĩa Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ có thể tiếp tục vận hành theo điều luật 702 đến tháng 3/2027.

Ông Glenn Gerstell, cựu cố vấn pháp lý hàng đầu của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ, cảnh báo việc phê chuẩn hàng năm của Tòa án FISA giúp duy trì hiệu lực của điều luật 702, nhưng việc thu thập thông tin tình báo vẫn có thể bị gián đoạn, nếu phát sinh các vụ kiện tụng về quyền riêng tư.

"Hoàn toàn có khả năng một số công ty Internet và viễn thông yêu cầu chính phủ phải có lệnh rõ ràng của tòa án, họ mới chịu giao nộp thông tin của khách hàng", ông Gerstell nói.

Ông Trump đang thu hút sự quan tâm lớn khi phải đưa ra quyết định bổ nhiệm nhân sự mới cho vị trí Giám đốc Tình báo Quốc gia. Ảnh: Reuters.

Ngược lại, bà Elizabeth Goitein, chuyên gia tại Trung tâm Brennan vì Công lý, cho rằng luật hiện hành quy định rất rõ: Các phê chuẩn của Tòa án FISA có hiệu lực cho đến khi hết hạn, bất kể điều luật 702 có được gia hạn hay không. Theo bà, cơ chế này được thiết kế như một biện pháp dự phòng bảo đảm ngay khi điều luật 702 ra đời năm 2008.

Bà Goitein nhắc lại rằng vấn đề tương tự từng được kiểm nghiệm dưới một điều luật tiền thân, có ngôn ngữ giống hệt điều luật 702. Khi đó, Yahoo từng từ chối thực hiện yêu cầu cung cấp thông tin và phải đối diện mức phạt 250.000 USD cho mỗi ngày trì hoãn, sau cùng, doanh nghiệp này thua kiện.

Theo bà, quy định hiện nay còn rõ ràng hơn, ngay khi một đơn vị từ chối cung cấp thông tin cho chính phủ, Tòa án FISA sẽ lập tức buộc họ phải thực hiện.

Bà Goitein cho rằng lo ngại Mỹ "rơi vào bóng tối tình báo" chỉ là cái cớ được đưa ra bởi những người không muốn cải cách điều luật 702, nhằm gây áp lực buộc Quốc hội sớm gia hạn điều luật như nguyên trạng.

Một số nghị sĩ phản đối việc giữ nguyên điều luật 702 cũng cho rằng chính quyền Mỹ đang tạo ra "ảo ảnh cấp bách", để gia hạn điều luật mà không cần tiến hành thay đổi gì.

Thực tế, các tổ chức bảo vệ quyền tự do dân sự ở Mỹ từ lâu đã cho rằng điều luật 702 có nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư của người Mỹ.

Việc thu thập dữ liệu của người Mỹ mà không cần lệnh chính thức từ tòa án từ lâu đã vấp phải sự chỉ trích từ cả hai đảng.

Hiện điều luật 702 cho phép các cơ quan tình báo thu thập thông tin mà không yêu cầu lệnh của tòa, chủ yếu vì mục tiêu giám sát là người nước ngoài. Tuy nhiên, dữ liệu của người Mỹ cũng có thể bị thu thập trong quá trình này.