PGS.TS Trần Đình Thiên: Hà Nội cần doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh quốc tế

Doanh nghiệp nhỏ chiếm hơn 96%, nguồn lực chưa được khai thác tương xứng

Tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ III năm 2026 (CEF III), diễn ra chiều 8/10 với chủ đề “Động lực tăng trưởng từ nguồn nhân lực chất lượng cao”, ông Nguyễn Vân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp ngành Công nghiệp hỗ trợ TP. Hà Nội (HANSIBA) phân tích, mục tiêu tăng trưởng GRDP từ 11% trở lên trong năm 2026 đặt ra yêu cầu rất lớn đối với khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là kinh tế tư nhân.

Trong 6 tháng đầu năm, GRDP Hà Nội tăng 8,22%. Đến hết 9 tháng, mức tăng đạt 8,85%, trong đó riêng quý III tăng 10,02%. Dù tăng trưởng đã có sự cải thiện, kết quả này vẫn cho thấy áp lực đáng kể trong việc hoàn thành mục tiêu cả năm.

Phân tích về triển vọng phát triển của Thủ đô, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhận định Hà Nội đang sở hữu những lợi thế đặc biệt mà không nhiều địa phương có được, từ vị thế trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa đến khả năng hội tụ tri thức, nhân tài, các trường đại học, viện nghiên cứu và quy mô thị trường lớn.

 PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam chia sẻ tại sự kiện. 

Tuy nhiên, tiềm năng phát triển chưa được chuyển hóa đầy đủ thành kết quả tăng trưởng.

Giai đoạn 2011-2020, GRDP Hà Nội tăng bình quân 6,83%/năm, thấp hơn đáng kể so với mục tiêu chiến lược 12-13%/năm. Trong giai đoạn 2020-2024, mức tăng trưởng bình quân đạt 5,79%/năm, thấp hơn một số địa phương trong vùng như Hải Phòng, Hưng Yên và Quảng Ninh.

Đáng chú ý, năm 2024, tỷ lệ lao động qua đào tạo của Hà Nội đạt 53,9%, cao hơn nhiều so với mức bình quân 28,4% của cả nước. Thành phố cũng tập trung 121 trường đại học, học viện, tạo lợi thế lớn về nguồn cung nhân lực chất lượng cao.

Dù vậy, cơ cấu doanh nghiệp lại cho thấy sự chênh lệch đáng kể giữa tiềm năng nguồn nhân lực và năng lực sản xuất, kinh doanh.

Theo số liệu được PGS.TS Trần Đình Thiên dẫn chứng, năm 2024, doanh nghiệp có dưới 10 lao động chiếm 77,8% tổng số doanh nghiệp Hà Nội, nhóm từ 10-49 lao động chiếm 18,3%. Như vậy, khoảng 96% doanh nghiệp trên địa bàn có quy mô dưới 50 lao động.

Trong giai đoạn 2015-2024, số doanh nghiệp có kết quả sản xuất, kinh doanh tăng 56,7%, nhưng số lao động chỉ tăng 19,9%. Điều này phản ánh thực tế số lượng doanh nghiệp mở rộng nhanh hơn đáng kể so với quy mô sử dụng lao động.

Theo ông Thiên, quy mô nhỏ không đồng nghĩa với năng lực yếu. Tuy nhiên, nếu phần lớn doanh nghiệp khó mở rộng hoạt động, thiếu khả năng tham gia những chuỗi giá trị lớn, nguồn lực về tri thức và nhân lực chất lượng cao của Thủ đô sẽ khó được khai thác hiệu quả.

Vì vậy, Hà Nội không chỉ cần gia tăng số lượng doanh nghiệp mà còn phải phát triển được những doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt thị trường, làm chủ công nghệ và cạnh tranh ở quy mô quốc tế.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu tạo ra những công việc đủ sức phát huy năng lực của đội ngũ nhân tài. Nguồn nhân lực chất lượng cao chỉ thực sự trở thành lợi thế kinh tế khi có môi trường nghiên cứu, sáng tạo, phát triển sản phẩm và giải quyết những bài toán phát triển lớn.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng Hà Nội cần hình thành những doanh nghiệp đủ năng lực đi đầu và dẫn dắt nền kinh tế.

Vốn, thị trường và nhân lực vẫn là những nút thắt lớn

Bên cạnh hạn chế về quy mô, cộng đồng doanh nghiệp Hà Nội còn đối mặt với nhiều khó khăn trong việc mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo các chuyên gia, dù kinh tế vĩ mô ổn định, hoạt động đầu tư hạ tầng được thúc đẩy, thị trường tiêu dùng và dịch vụ phục hồi, doanh nghiệp vẫn chịu sức ép đáng kể từ đơn hàng, dòng tiền và chi phí hoạt động.

Một bộ phận doanh nghiệp sản xuất, xây dựng và công nghiệp hỗ trợ tiếp tục gặp khó khăn về thị trường tiêu thụ, trong khi yêu cầu của khách hàng đối với chất lượng sản phẩm, giá thành và tiến độ giao hàng ngày càng khắt khe.

Khả năng tiếp cận vốn cũng là trở ngại lớn. Mặc dù mặt bằng lãi suất đã thuận lợi hơn, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn khó tiếp cận nguồn tín dụng trung và dài hạn.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, vấn đề không chỉ nằm ở chi phí vay vốn mà còn ở những điều kiện tiếp cận tín dụng. Không ít doanh nghiệp có dự án đầu tư, có thị trường tiêu thụ nhưng thiếu tài sản bảo đảm hoặc chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của tổ chức tín dụng.

Ngoài ra, chi phí đất đai, mặt bằng sản xuất, logistics, nguyên vật liệu, nhân công và tuân thủ pháp luật đang ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh và khả năng cạnh tranh.

Ở góc độ nguồn nhân lực, GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (HANOISME), cho rằng công nghệ, vốn và thị trường chỉ có thể phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp sở hữu đội ngũ nhân sự đủ khả năng vận hành và triển khai.

Theo ông, chất lượng nguồn nhân lực không nên được đánh giá chủ yếu thông qua bằng cấp hay chức danh mà cần gắn với năng lực thực thi, năng suất lao động, giá trị gia tăng, chất lượng sản phẩm và khả năng cạnh tranh.

Doanh nghiệp cũng phải chủ động xác định những năng lực còn thiếu trong quản trị, tài chính, đầu tư, công nghệ và phát triển thị trường để có phương án đào tạo, bổ sung phù hợp.

Trong bối cảnh đó, việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực hiện có trở thành yêu cầu quan trọng không kém việc huy động thêm vốn đầu tư.

Cần tạo những bài toán lớn để doanh nghiệp tham gia giải quyết

Để thúc đẩy tăng trưởng, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng Hà Nội cần đổi mới cách tiếp cận trong quan hệ giữa chính quyền với cộng đồng doanh nghiệp, chuyển từ hỗ trợ đơn thuần sang cùng kiến tạo phát triển.

Theo đó, chính quyền đóng vai trò mở không gian hoạt động, tạo điều kiện tiếp cận nguồn lực và xác định những nhiệm vụ phát triển trọng tâm. Doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu cùng tham gia giải quyết trên cơ sở gắn trách nhiệm với kết quả cụ thể.

Một trong những hướng đi được ông đề cập là tận dụng các bài toán phát triển đô thị để tạo cơ hội cho doanh nghiệp nghiên cứu, đầu tư và ứng dụng công nghệ.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm và chi phí đô thị cao không chỉ ảnh hưởng đến đời sống người dân mà còn làm tăng chi phí của doanh nghiệp. Vì vậy, đầu tư vào giao thông, hạ tầng số, năng lượng, môi trường và dịch vụ đô thị cần được xem là chính sách phát triển doanh nghiệp.

Hà Nội đã công bố 30 bài toán lớn giai đoạn 2026-2030. Theo ông Thiên, thành phố có thể lựa chọn khoảng 10 bài toán đủ điều kiện về người sử dụng, dữ liệu và nguồn lực để triển khai trước, tạo cơ hội cho doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng tham gia giải quyết.

Ông cũng cho rằng Hà Nội cần tập trung vào kinh tế số, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Trong đó, công nghiệp văn hóa phải tạo ra sản phẩm có khách hàng, doanh thu và thị trường; còn hiệu quả khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cần được đo bằng số doanh nghiệp tiếp cận được thị trường, có khách hàng trả tiền và khả năng mở rộng, thay vì số cuộc thi hay dự án được ươm tạo.

Để thúc đẩy phát triển, ông Thiên đề xuất ba giải pháp gồm mở không gian hành động cho doanh nghiệp; giao những nhiệm vụ đủ lớn để huy động doanh nghiệp, nhân tài và các cơ sở nghiên cứu tham gia; đồng thời gắn trách nhiệm với kết quả thực tế như sản phẩm được sử dụng, hợp đồng được thực hiện và năng lực doanh nghiệp được nâng lên.

Về phía doanh nghiệp, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu đổi mới quản trị, ứng dụng khoa học công nghệ, nâng năng suất, tiết giảm chi phí và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao.